Camera an ninh trên đường Nguyễn Văn Linh (ấp 36, xã Bình Chánh) ghi lại hình ảnh người đàn ông vứt rác không đúng nơi quy định.
Câu chuyện nhỏ ấy không phải cá biệt. Và nó dẫn ra một nghịch lý đã tồn tại quá lâu.
Mức phạt cho hành vi vứt rác bừa bãi không hề thấp. Theo điều 25 nghị định 45/2022/NĐ-CP, vứt rác nơi công cộng bị phạt từ 500.000 đến 1.000.000 đồng, vứt ra vỉa hè lòng đường bị phạt từ 1.000.000 đến 2.000.000 đồng, với tổ chức thì mức phạt gấp đôi.
Có lẽ vấn đề không phải là phạt bao nhiêu, mà là vì sao người ta vẫn cứ xả và vì sao người chứng kiến lại chọn im lặng?
Đề xuất thưởng cho người báo tin, phạt nặng người xả rác không phải là phát kiến mới. New York đã làm với mức trích thưởng tới 50% số tiền phạt thu được từ tố giác đổ rác trái phép.
Hong Kong nâng mức phạt cố định lên 3.000 HKD năm 2023 và ghi nhận số vụ vi phạm giảm 24% năm 2024. Ngay tại TP.HCM, tháng 12-2025 UBND xã Bình Hưng đã khen thưởng đột xuất hai trưởng ấp báo tin người ném rác xuống rạch Bén.
Tất nhiên, bắt quả tang một người vứt bịch rác lúc nửa đêm khó hơn nhiều so với việc đo nồng độ cồn hay bắn tốc độ. Không phải địa phương nào cũng đủ camera, đủ người tiếp nhận tin báo, đủ ngân sách trích thưởng.
Còn về phía người dân, ai nhắc nhở thì bị mắng "lo chuyện bao đồng", ai chụp ảnh thì sợ bị trả thù. Vì vậy, nhiều khi im lặng lại là lựa chọn an toàn.
Nhưng nếu như vậy thì rác vẫn ở đó. Bài toán không phải là sửa luật mà là làm cho luật hiện hành chạy được. Trước hết là khâu phát hiện. Mỗi phường, xã nên công khai một đường dây nóng để nhận hình ảnh, video kèm cam kết bảo mật tuyệt đối thông tin người báo tin.
Vấn đề là phải thành nề nếp ở mọi địa phương, có người trực, có quy trình xử lý trong thời hạn rõ ràng, có cơ chế phản hồi cho người báo tin biết vụ việc đã được xử lý đến đâu.
Tiếp đến là cơ chế trích thưởng. Pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể về tỉ lệ trích thưởng từ tiền phạt môi trường cho người tố giác. Điều mà xã Bình Hưng làm là "khen thưởng đột
xuất" từ ngân sách địa phương vốn rất hạn chế. Muốn nhân rộng và bền vững, cần một văn bản hướng dẫn cấp Chính phủ hoặc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong đó quy định rõ tỉ lệ trích lại từ khoản phạt, tương tự cách New York làm.
Khi người dân thấy việc báo tin có thưởng xứng đáng và được bảo mật thì sự thờ ơ mới mất dần.
Theo Luật Xử lý vi phạm hành chính, biện pháp khắc phục hậu quả buộc khôi phục hiện trạng ban đầu đã được luật hóa từ lâu. Vứt rác ra rạch thì phải dọn rạch, vứt ra hẻm thì phải dọn hẻm, không phụ thuộc nộp được bao nhiêu tiền phạt.
Hình phạt bổ sung này có tính răn đe gấp nhiều lần khoản tiền vài trăm nghìn vì nó đụng vào danh dự, vào thời gian, vào sự xấu hổ trước hàng xóm.
Người Nhật để học sinh tự lau dọn lớp, tự phân loại rác, không thuê lao công... không phải để tiết kiệm chi phí mà để hình thành ý thức rằng không gian công cộng cũng là trách nhiệm của chính mình. Đó là quá trình huấn luyện hành vi, không phải dạy đạo đức bằng khẩu hiệu.
Một thành phố sạch không phải là thành phố có nhiều biển cấm xả rác, mà là thành phố không cần đến biển cấm.
Muốn vậy mỗi người chứng kiến phải dám lên tiếng, mỗi cuộc gọi phải có người trả lời, mỗi vi phạm phải có hậu quả. Sạch hay bẩn suy cho cùng là chuyện của ý chí thực thi.
