|
|
Vụ cướp ngân hàng Vietcombank ở Gia Lai. |
Trong thời gian ngắn giáp Tết, dư luận liên tiếp chú ý tới các vụ cướp tiệm vàng, ngân hàng với tính chất táo tợn, manh động, dù đây là giai đoạn “tháng củ mật” về an ninh trật tự và đa số các vụ việc tại Việt Nam sớm bị điều tra, bắt giữ.
Từ góc độ pháp lý, đây là các hành vi xâm phạm sở hữu, bị xử lý nghiêm theo Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, đặt trong bối cảnh xã hội rộng hơn, những vụ việc đầu năm 2026 còn cho thấy sự đan xen của nhiều yếu tố như áp lực kinh tế, nợ nần, cờ bạc online, cảm nhận bất bình đẳng trong xã hội tiêu dùng và những lỗ hổng trong phòng ngừa rủi ro tại các mục tiêu tài sản giá trị lớn.
Manh động hơn, có chuẩn bị hơn
Khác với cướp giật nhỏ lẻ, các vụ việc gần đây cho thấy, đối tượng nhắm vào mục tiêu giá trị lớn, có sự chuẩn bị về phương tiện, ngụy trang và đường rút lui, thường che mặt, dùng xe máy, ô tô hoặc giả dạng tài xế công nghệ, nhân viên giao hàng để tiếp cận. Thời điểm gây án được chọn khi lực lượng tuần tra mỏng nhưng vẫn dễ hòa lẫn đám đông.
Tuy nhiên, những toan tính này hiếm khi hiệu quả, bởi hệ thống camera, dữ liệu giao thông, viễn thông và phối hợp nghiệp vụ ngày càng chặt chẽ khiến đối tượng nhanh chóng bị nhận diện, bắt giữ. Điều này cho thấy mức độ liều lĩnh rất cao, gần như chấp nhận rủi ro phải trả giá bằng án tù.
Áp lực kinh tế và trạng thái “bị dồn vào đường cùng”
Trong tội phạm học, lý thuyết “căng thẳng” cho rằng, hành vi phạm tội dễ nảy sinh khi xã hội đề cao các mục tiêu vật chất, trong khi một bộ phận người dân không có đủ phương tiện hợp pháp để đạt tới. Bối cảnh đô thị hóa nhanh, chênh lệch thu nhập và những biến động kinh tế khiến nhóm lao động phổ thông, tiểu thương, người làm nghề tự do dễ bị tổn thương khi gặp cú sốc như mất việc, bệnh tật, thua lỗ.
Thực tế cho thấy, nhiều vụ án nghiêm trọng bắt nguồn từ nợ nần, đặc biệt là vay nặng lãi, “tín dụng đen” hoặc thua cờ bạc. Áp lực trả nợ, kèm theo đe dọa, khủng bố tinh thần, khiến một số người rơi vào trạng thái lo âu kéo dài, suy giảm khả năng kiểm soát hành vi và nảy sinh ý nghĩ phạm tội để “giải quyết nợ nần”. Đây là trạng thái “mất phanh đạo đức” tạm thời, khi người phạm tội biết sai nhưng vẫn hành động dưới sức ép tâm lý. Tuy vậy, cần khẳng định rằng, đa số người trong hoàn cảnh khó khăn tương tự vẫn lựa chọn các giải pháp hợp pháp như tiết giảm chi tiêu, thương lượng nợ hoặc tìm việc làm thêm.
Cờ bạc online và vòng xoắn rủi ro
Cờ bạc online được nhiều cơ quan chức năng xác định là nguồn phát sinh nhiều loại tội phạm. Với hình thức đa dạng, dễ tiếp cận, ẩn danh tương đối, người chơi rất dễ rơi vào vòng xoắn “thắng ít, thua sâu”, rồi vay nóng để gỡ gạc. Khi thua lỗ chồng chất, tín dụng đen trở thành “cứu cánh” nguy hiểm, kéo theo hàng loạt hệ lụy về pháp lý và an ninh trật tự.
Chuỗi rủi ro tâm lý thường bắt đầu từ việc thử chơi, tăng cược, thua lỗ, vay nóng, bị đòi nợ gắt gao, dẫn tới cảm giác bị dồn đến chân tường. Trong một số trường hợp, ý định phạm tội xuất hiện và chuyển hóa thành hành vi khi gặp điều kiện thuận lợi. Đây không phải là con đường tất yếu, nhưng là nguy cơ hiện hữu nếu thiếu các cơ chế ngăn chặn và hỗ trợ sớm.
Bắt chước tội phạm và vai trò của truyền thông
Một yếu tố khác không thể bỏ qua là “hiệu ứng bắt chước”. Khi các vụ cướp được mô tả quá chi tiết về cách thức, công cụ, phương tiện và lộ trình, người đang khủng hoảng tài chính có thể xem đó như một “kịch bản tham khảo”. Trong bối cảnh đồng phục nghề nghiệp, phương tiện che chắn và một số công cụ hỗ trợ được mua bán dễ dàng, việc sao chép bề ngoài không quá khó, dù khả năng thoát tội là rất thấp.
Ở chiều ngược lại, thực tế điều tra nhanh chóng các vụ án cũng cho thấy hiệu quả của công nghệ giám sát hiện đại, góp phần củng cố thông điệp răn đe: nguy cơ bị trừng phạt là rất cao, không có “con đường tắt” an toàn cho hành vi phạm pháp.
Bất bình đẳng cảm nhận và áp lực tiêu dùng
Dù kinh tế tăng trưởng, lợi ích chưa phân bổ đồng đều khiến nhiều lao động vẫn phụ thuộc vào lương tháng và tiền thưởng Tết để trang trải cuộc sống. Áp lực “Tết phải đủ đầy”, cùng hình ảnh tiêu dùng xa xỉ lan tràn trên mạng xã hội, dễ tạo cảm giác thua kém, nhất là khi thiếu kỹ năng quản lý tài chính và cảm xúc. Trong bối cảnh đó, một số người tìm đến các kênh rủi ro như cờ bạc, vay nóng, thậm chí phạm tội. Tuy nhiên, mối liên hệ này chỉ mang tính xác suất và còn chịu tác động của nhiều yếu tố khác như giáo dục, gia đình và cộng đồng.
An ninh mục tiêu và hậu quả tâm lý
Nhiều ngân hàng, tiệm vàng đã đầu tư camera, bảo vệ, nhưng không ít nơi vẫn ưu tiên tính mở và trải nghiệm khách hàng hơn là các lớp bảo vệ vật lý nhiều tầng. Khi sự cố xảy ra, thời gian phản ứng rất ngắn, thiệt hại phụ thuộc nhiều vào phản xạ cá nhân của nhân viên. Từ góc độ quản trị rủi ro, an ninh cần được xem là một hệ thống tổng thể, từ thiết kế không gian, quy trình ứng phó đến đào tạo con người.
Bên cạnh thiệt hại vật chất, hậu quả tâm lý đối với nhân viên, khách hàng và người chứng kiến cũng đáng lưu ý. Sang chấn sau các vụ cướp có vũ khí có thể kéo dài, ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và khả năng lao động, trong khi công tác hỗ trợ tâm lý cho nạn nhân ở nước ta vẫn còn hạn chế.
Các biện pháp có thể cân nhắc áp dụng
Từ góc nhìn tâm lý học tội phạm và xã hội học, có thể đề xuất một số hướng tiếp cận ở nhiều cấp độ khác nhau. Tuy nhiên, đây mới chỉ là những gợi ý mang tính định hướng, cần được nghiên cứu sâu và kiểm chứng bằng thực tiễn trước khi triển khai trên diện rộng.
Ở cấp độ cá nhân và gia đình, trọng tâm là nâng cao năng lực quản lý tài chính cơ bản; giúp người dân nhận diện rõ rủi ro từ cờ bạc online, vay nặng lãi và các mô hình “kiếm tiền nhanh”. Đồng thời, cần khuyến khích trao đổi cởi mở về tình hình tài chính, từng bước giảm áp lực tâm lý và chuẩn mực “sĩ diện Tết bằng mọi giá”, qua đó hạn chế xu hướng che giấu khó khăn rồi lựa chọn những giải pháp cực đoan.
Ở cấp độ tổ chức, đặc biệt tại ngân hàng, tiệm vàng và các cơ sở kinh doanh tài sản có giá trị cao, an ninh mục tiêu cần được tích hợp như một phần của văn hóa vận hành. Điều này bao gồm rà soát thiết kế không gian, bổ sung các lớp bảo vệ vật lý, xây dựng quy trình ứng phó rõ ràng, tổ chức diễn tập định kỳ cho nhân viên, đồng thời chú trọng hỗ trợ tâm lý sau sự cố thông qua việc ghi nhận khó khăn, cho phép thời gian hồi phục và thiết lập các kênh tư vấn chuyên nghiệp.
Ở cấp chính sách và truyền thông, việc siết chặt xử lý cờ bạc online, cho vay nặng lãi và các mô hình tín dụng trá hình cần đi kèm với truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về rủi ro cá nhân và hậu quả pháp lý, nhằm hạn chế tâm lý “đánh nhanh thắng nhanh”.
Song song với đó, có thể xem xét quản lý chặt chẽ việc sản xuất, mua bán và sử dụng các loại đồng phục ngành nghề dễ bị lợi dụng. Khi đưa tin về các vụ cướp, truyền thông cần hạn chế mô tả chi tiết phương thức gây án, thay vào đó tập trung vào hậu quả pháp lý, tổn thất tinh thần và thông điệp cảnh báo, nhằm giảm nguy cơ tạo hiệu ứng bắt chước.
Tóm lại, các vụ cướp ngân hàng và tiệm vàng gần đây (đầu năm 2026) không nên chỉ được nhìn nhận như những sự kiện hình sự đơn lẻ, mà còn là chỉ báo cho sự giao thoa giữa áp lực kinh tế, văn hóa tiêu dùng, chênh lệch cơ hội, tốc độ phát triển của công nghệ và những hạn chế trong hệ thống an ninh - hỗ trợ xã hội hiện nay.
Khi những yếu tố này hội tụ vào các thời điểm nhạy cảm như dịp cuối năm, nguy cơ xuất hiện các hành vi phạm tội manh động, nhắm vào mục tiêu có giá trị lớn có thể gia tăng, dù vẫn chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng thể dân số.
Việc giảm nguy cơ tái diễn đòi hỏi một cách tiếp cận tổng hợp: củng cố khung pháp luật và năng lực thực thi, nâng cấp an ninh mục tiêu tại ngân hàng và tiệm vàng, tăng cường quản lý cờ bạc online và tín dụng đen, đồng thời chú trọng hơn đến sức khỏe tinh thần và an toàn tài chính của các nhóm dễ bị tổn thương.
Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ - từ giáo dục tài chính, hỗ trợ tâm lý, truyền thông có trách nhiệm đến cải thiện thiết kế an ninh và tăng cường điều tra công nghệ cao - xã hội sẽ có nền tảng vững chắc hơn để vừa phòng ngừa tội phạm, vừa giảm thiểu những tổn thương về vật chất và tinh thần khi các vụ việc xảy ra.
