Ảnh minh họa: AI thực hiện
Gần đây Facebook liên tục cảnh báo tôi về các video tôi đã post từ nhiều năm trước. Tôi dùng phần mềm CapCut để làm video và sử dụng nhạc có sẵn trên đó. Bây giờ Facebook quét và yêu cầu tôi phải thay đổi nhạc vì vi phạm bản quyền.
Cùng thời điểm đó, tôi nhận được một email từ Adobe License Advisory khu vực Đông Nam Á đề nghị công ty tôi cung cấp bản tóm tắt triển khai toàn bộ phần mềm Adobe đang sử dụng trong tổ chức, nhằm đánh giá mức độ tuân thủ bản quyền. Đây không phải lời mời hợp tác thân thiện, mà là một tín hiệu cảnh báo rõ ràng.
Hai sự việc xảy ra gần như cùng lúc khiến tôi nhận ra: vấn đề bản quyền không chỉ còn là chuyện âm nhạc.
Nó đang lan rộng ra toàn bộ tài sản trí tuệ trong môi trường số, từ một giai điệu trong clip TikTok cho đến một phần mềm thiết kế trên máy tính văn phòng. Những ngày gần đây Bộ Công an đã khởi tố nhiều vụ án xâm phạm bản quyền âm nhạc.
Đáng chú ý, các đơn vị khai thác quy mô lớn phải chịu trách nhiệm, trong đó có người giữ vị trí cao trong ngành, am hiểu về luật như lãnh đạo Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam.
Vấn đề chống vi phạm bản quyền đang có dấu hiệu thay đổi hoàn toàn. Hệ thống trí tuệ nhân tạo của TikTok, YouTube, Facebook... hiện tại có khả năng nhận diện giai điệu, bản ghi, thậm chí là các bản phối lại, chỉ sau vài giây âm thanh.
Đi cùng với đó là các cam kết quốc tế của Chính phủ và dòng tiền khổng lồ từ môi trường số. Trước đây chúng ta đi qua được vì cửa chưa có khóa. Bây giờ khóa đã lắp, camera đã gắn và hệ thống đang chạy ngược về quá khứ để rà soát lại.
Hiện tại có ba nhóm đang đối diện với rủi ro lớn mà đôi khi họ không tự nhận biết được. Đầu tiên là những người làm nội dung số - từ các nhà sáng tạo nội dung tự do đến người bán hàng trực tuyến.
Nhóm thứ hai là các không gian kinh doanh có yếu tố âm nhạc như quán cà phê acoustic, phòng trà hay các đêm nhạc kết hợp giải trí. Nhóm cuối cùng là các đơn vị truyền thông, các công ty quảng cáo.
Thói quen "lấy đại" cho tiện và cho nhanh từ lâu đã là một tập quán phổ biến, diễn ra như một điều hiển nhiên.
Tâm lý "xài chùa" đã trở thành một thói quen ăn sâu vào cách vận hành của không chỉ các cá nhân mà cả của không ít doanh nghiệp vừa và nhỏ, thậm chí cả một số tổ chức lớn.
Tâm lý đó đã tồn tại quá lâu và nay đang phải trả giá. Rủi ro pháp lý từ vi phạm bản quyền phần mềm không nhỏ.
Theo quy định hiện hành và các công ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính, bị kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại hoặc thậm chí đối mặt với truy tố hình sự trong các trường hợp vi phạm quy mô lớn, có tổ chức.
Ở góc độ vĩ mô, các cơ quan quản lý và các đơn vị sở hữu bản quyền cũng cần có giải pháp thích hợp.
Thay vì chỉ đưa ra các biện pháp chế tài hay xử phạt, ngành công nghiệp sáng tạo - từ âm nhạc, điện ảnh, báo chí, truyền hình, game đến phần mềm - cần những nền tảng trung gian giúp người dùng dễ dàng tra cứu ai đang nắm giữ quyền gì và cách thức trả phí nhanh chóng, minh bạch nhất.
Sự dễ dàng trong việc tiếp cận và trả phí hợp pháp sẽ tự động đẩy lùi thói quen dùng lậu. Khi luật chơi đã thay đổi, tư duy của chúng ta buộc phải thay đổi theo.
Có ba điều mà mỗi cá nhân và doanh nghiệp cần ghi nhớ: "có trên Internet" không có nghĩa là "được dùng", chưa bị phát hiện không có nghĩa là không vi phạm, và muốn tạo ra giá trị từ sản phẩm của người khác thì trước tiên phải tôn trọng giá trị của họ.
Thời của việc "lấy đại" - dù là một giai điệu hay một phần mềm - phải thực sự qua để có thể bảo vệ được tài sản trí tuệ và lập lại trật tự pháp luật trên môi trường số.
