Kinh tế Việt Nam vươn mình khi kinh tế tư nhân được gỡ bỏ các rào cản, khi Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng môi trường kinh doanh, đầu tư minh bạch, có tính cạnh tranh cao đang trở thành một yêu cầu chiến lược.
Trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) vì thế đang dần trở thành một lựa chọn quan trọng của các doanh nghiệp, nhà đầu tư và đối tác nước ngoài, đặc biệt là khi tham gia thị trường thương mại toàn cầu. Tuy vậy, ở Việt Nam, tài phán trọng tài vẫn là có phần xa lạ đối với các doanh nghiệp, nhà đầu tư.
Trao đổi với Người Đưa Tin, GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng, để tài phán trọng tài phát triển đúng tầm, cần thay đổi tư duy về vai trò của phương thực giải quyết tranh chấp này và hoàn thiện pháp luật theo hướng tiệm cận các đòi hỏi của nền kinh tế thị trường và chuẩn mực quốc tế, từ đó tạo dựng niềm tin vào một cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng, nhanh, độc lập, minh bạch, hiệu quả.
NĐT: Thưa ông, nhiều doanh nghiệp, nhà đầu tư vẫn quen với suy nghĩ "có tranh chấp thì ra tòa". Trong thực tế đó, điều gì đang khiến trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế vẫn ngày càng được quan tâm hơn?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Trước hết phải khẳng định rằng, ở Việt Nam, tài phán trọng tài vẫn còn tương đối mới, chưa thật sự quen thuộc với doanh nghiệp, nhà đầu tư và cả toàn xã hội. Trong khi đó, tòa án đã hình thành hàng chục năm, nên hiển nhiên vẫn là lựa chọn chủ đạo của những cá nhân, tổ chức có tranh chấp cần giải quyết.
Ngay cả ở trên thế giới, nếu so sánh tương quan giữa tòa án và trọng tài, số lượng các tranh chấp kinh tế, thương mại được giải quyết tại tòa án vẫn lớn gấp hàng trăm lần so với trọng tài. Nhiều trung tâm trọng tài quốc tế nổi tiếng trên thế giới cũng chỉ thụ lý và giải quyết tranh chấp với số lượng chỉ bằng vài phần trăm so với tòa án. Điều đó cho thấy, trọng tài hiện chưa phải là lựa chọn phổ biến của doanh nghiệp, nhà đầu tư. Tuy nhiên, có nhiều nhân tố khiến bức tranh đó đang thay đổi.
Trước hết, có một thực tế là các tòa án đang ngày càng quá tải. Trình tự tố tụng nhiều bước khiến không ít vụ tranh chấp, đặc biệt là các tranh chấp phức tạp bị kéo dài nhiều năm, nhiều tháng so với yêu cầu luật định. Khi tranh chấp kéo dài, dòng tiền, vốn, nguồn lực của doanh nghiệp, nhà đầu tư bị "tắc nghẽn". Thử hình dung, chỉ một vụ tranh chấp tín dụng, thanh toán trị giá hàng chục tỷ, hàng trăm tỷ đồng chỉ cần bị chậm một vài tháng thì điều gì sẽ xảy ra? Trong bối cảnh ấy, doanh nghiệp, nhà đầu tư buộc phải tìm kiếm một phương thức giải quyết nhanh hơn, hiệu quả hơn.
Mặt khác, Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ phát triển kinh tế tư nhân. Khi kinh tế tư nhân được xác định là động lực quan trọng của nền kinh tế, doanh nghiệp, nhà đầu tư phải được trao quyền tự chủ, tự do định đoạt tối đa. Tự do kinh doanh dĩ nhiên hàm chứa quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp. Không thể lúc nào cũng mặc định "có tranh chấp là ra tòa".
Một yếu tố rất quan trọng chính là việc nền kinh tế Việt Nam hội nhập rất sâu, rộng. Việt Nam tham gia CPTPP, EVFTA, RCEP, WTO và nhiều định chế tài chính, thương mại quốc tế khác. Khi đã bước vào sân chơi toàn cầu thì không thể "chơi theo luật riêng" trong bất cứ quan hệ nào, kể cả quan hệ phát sinh từ việc giải quyết tranh chấp phát sinh. Không chỉ giao dịch thương mại phải mang tính quốc tế, mà cả kiểm soát rủi ro và giải quyết tranh chấp cũng phải đáp ứng tối đa các chuẩn mực quốc tế.
Ở bình diện quốc tế, trọng tài đã trở thành một phương thức giải quyết tranh chấp rất được ưa chuộng. Trong các giao dịch xuyên biên giới, trọng tài được xem như là lựa chọn tối ưu vì đó là nền tảng giải quyết tranh chấp trung lập hơn đối với các bên so với tòa án quốc gia.
NĐT: Ngoài yếu tố nhanh và hiệu quả, phải chăng trọng tài và ADR còn giúp doanh nghiệp, nhà đầu tư giữ lại hòa khí sau tranh chấp?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Đúng vậy. Đây là thực tế rất hiển nhiên. Trong hoạt động đầu tư, thương mại, việc phát sinh tranh chấp là điều khó tránh khỏi, thậm chí diễn ra khá thường xuyên và phức tạp hơn mỗi khi có biến số.
Đơn cử như cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran vừa qua đã tạo ra khá nhiều tranh chấp thương mại, đặc biệt trong lĩnh vực logistics.
Tài phán trọng tài không chỉ giúp giải quyết tranh chấp mà còn giúp các bên vẫn duy trì được quan hệ đối tác, không đẩy các bên tranh chấp vào tình trạng đối đầu như khi "đáo tụng đình". Thực tế cho thấy, sau phiên tòa, khả năng tái lập quan hệ đối tác thường rất thấp, thậm chí có thể nói là "cạch mặt nhau luôn".
NĐT: Việt Nam đã ban hành Luật Trọng tài thương mại 2010 cách đầy 13 năm và Pháp lệnh Trọng tài thương mại 23. Ông đánh giá sự phát triển của trọng tài tại Việt Nam hiện nay như thế nào?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Thực ra, trọng tài thương mại ở Việt Nam xuất hiện sớm hơn nhiều người nghĩ. Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) được thành lập từ năm 1993 và đó là sự khởi đầu cho sự phát triển của thiết chế trọng tài ở Việt Nam. Tuy nhiên, trong mười năm đầu, tài phán trọng tài hầu như không được chú ý từ ngay chính cộng động doanh nghiệp, nhà đầu tư.
Sau khi Pháp lệnh Trọng tài ra đời năm 2003, hoạt động của trọng tài tiếp tục có nhiều bước tiến. Và từ khi Luật Trọng tài thương mại năm 2010 có hiệu lực, xu hướng phát triển ngày càng mạnh mẽ hơn.
Có thể nói, so với trước đây, trọng tài ở Việt Nam đã có nền tảng pháp lý vững chắc hơn và triển vọng phát triển cũng lớn hơn rất nhiều. Nếu đặt trong bối cảnh hội nhập, phát triển kinh tế tư nhân và áp lực cạnh tranh quốc tế, tiềm năng phát triển của tài phán trọng tài là rất rõ.
NĐT: Nếu trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, phù hợp hơn với yêu cầu phát triển kinh tế thị trường, vậy theo ông, đâu là rào cản lớn nhất khiến các doanh nghiệp, nhà đầu tư chưa mạnh dạn chọn phương thức này?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Có nhiều nguyên nhân, nhưng ở Việt Nam có thể nhìn vào ba vấn đề chính.
Trước hết, khả năng can thiệp của tòa án Việt Nam vào phán quyết trọng tài. Doanh nghiệp, nhà đầu tư khi chọn trọng tài là họ đã bỏ ra nhiều công sức chọn chuyên gia, chọn luật áp dụng, chọn địa điểm, chọn người giải quyết tranh chấp… Nhưng khi có phán quyết rồi, bên thua vẫn có thể yêu cầu tòa án hủy. Nếu tòa án hủy, toàn bộ chi phí, công sức và thời gian của doanh nghiệp, nhà đầu tư gần như mất hết.
Điều đáng lo ngại là tác động của việc hủy phán quyết không nằm ở số lượng vụ việc, mà nằm ở hệ quả rất nghiêm trọng với quyền và lợi ích pháp lý của các bên, đối với niềm tin của họ vào tài phán trọng tài. Tôi cho rằng đây là rào cản lớn nhất hiện nay đang làm cho doanh nghiệp, nhà đầu tư e ngại lựa chọn tài phán trọng tài.
Thứ hai, doanh nghiệp, nhà đầu tư Việt vẫn chưa hiểu đầy đủ về tài phán trọng tài. Khi chưa hiểu đúng bản chất, giá trị của tài phán trọng tài và cộng với nguy cơ phán quyết trọng tài trao phần thắng cho họ bị tòa án hủy, doanh nghiệp, nhà đầu tư đương nhiên e ngại. Trong thực tế, tài phán trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp hiện đại, có tính chuyên môn cao, công bằng và mang tính quốc tế.
Điểm thứ ba nằm ở thể chế. Pháp luật trọng tài thương mại của Việt Nam chưa được quốc tế hóa ở mức cao. Việt Nam chưa được công nhận là quốc gia Luật mẫu UNCITRAL. Điều đó có nghĩa là hệ thống pháp luật vẫn chưa tạo ra được nền tảng pháp lý vững chắc, toàn diện cho tài phán trọng tài phát triển. Khi hệ thống pháp lý chưa tương thích đầy đủ với chuẩn mực quốc tế, nhà đầu tư nước ngoài sẽ có tâm lý dè dặt khi lựa chọn trọng tài Việt Nam có thể đối mặt với nhiều rủi ro từ chính pháp luật về trọng tài và việc thi hành.
Trong các giao dịch xuyên biên giới, trọng tài được xem như là lựa chọn tối ưu vì đó là nền tảng giải quyết tranh chấp trung lập hơn đối với các bên so với tòa án quốc gia.
NĐT: Những điểm nghẽn ấy có thể tháo gỡ được không, thưa ông?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Tôi cho rằng hoàn toàn có thể. Nhưng trước hết là phải thay đổi tư duy.
Về mặt thể chế, cần quốc tế hóa mạnh hơn pháp luật trọng tài thương mại, tiếp thu tối đa nhất các nguyên tắc và chuẩn mực quốc tế về trọng tài, nhất là Luật mẫu UCITRAL kết tinh hầu như đầy đủ nhất các chuẩn mực này. Nếu hệ thống pháp luật về trọng tài của Việt Nam có mức độ tương thích với các chuẩn mực quốc tế cao hơn, doanh nghiệp, nhà đầu tư và các đối tác nước ngoài sẽ lựa chọn tài phán trọng tài của Việt Nam để giải quyết tranh chấp.
Trong những chuẩn mực quốc tế đó thì việc hạn chế tối đa sự can thiệp của tòa án vào tài phán trọng tài, thúc đẩy sự hỗ trợ tối đa của tòa án đối với tài phán trọng tài cần phải được chú trọng. Ở các quốc gia Luật mẫu UNCITRA, việc tòa án hủy phán quyết trọng tài là rất hy hữu, chỉ xảy ra khi có vi phạm nghiêm trọng. Việt Nam cũng nên đi theo hướng đó và nó chính là giải pháp cần trước hết cho việc gỡ bỏ rào cản của tài phán trọng tài.
Bên cạnh đó, phải mở rộng quyền tự chủ của các bên, bởi lẽ bản chất của thiết chế trọng tài nằm ở việc các bên ủy thác quyền lực cho các trọng tài viên để giải quyết tranh chấp giữa họ. Khi doanh nghiệp, nhà đầu tư đã được quyền lựa chọn luật áp dụng, địa điểm giải quyết tranh chấp, trọng tài viên hay thủ tục tố tụng, thì tại sao lại không thể mở rộng hơn quyền tự quyết về cơ chế bảo vệ phán quyết trọng tài?
Do đó, xu hướng hoàn thiện pháp luật phải là mở rộng tối đa quyền tự chủ của các bên. Tòa án vẫn có vai trò giám sát, nhưng sự can thiệp bằng việc hủy phán quyết trọng tài chỉ nên giới hạn trong những trường hợp thật sự đặc biệt như vi phạm nghiêm trọng thủ tục, trái đạo đức xã hội hay vi phạm trật tự công cộng.
Một cơ chế như vậy không chỉ củng cố niềm tin của doanh nghiệp, nhà đầu tư vào trọng tài, mà còn góp phần nâng cao tính ổn định pháp lý và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, kinh doanh của Việt Nam.
NĐT: Thưa ông, dường như vẫn tồn tại một nghịch lý. Khi phát sinh tranh chấp, các doanh nghiệp, nhà đầu tư không muốn đưa nhau ra tòa, nhưng lại không biết phương thức giải quyết nào khác ngoài ra tòa. Ông nhìn nhận điều này ra sao?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Trong hệ thống pháp luật hiện nay, trọng tài thương mại vẫn là lĩnh vực ít được tuyên truyền, phổ biến hơn so với các vì độ chuyên ngành sâu của nó. Điều này là một trong những lý do khiến doanh nghiệp, nhà đầu tư thiếu hiểu biết và thiếu niềm tin vào trọng tài.
Tài phán trọng tài mặc dù đã tồn tại 32 năm song đến giờ nhiều doanh nghiệp, nhà đầu tư vẫn hỏi là phán quyết trọng tài có được nhà nước tôn trọng và cho thi hành không? Trong khi phán quyết trọng tài được thi hành theo trình tự, thủ tục như đối với một bản án.
Chính vì vậy, trong nhiều năm qua, VIAC đã nỗ lực rất nhiều để thay đổi nhận thức này. Mỗi năm, Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam tổ chức hàng trăm sự kiện, kể cả tọa đàm, hội thảo, các khóa đào tạo và đối thoại với doanh nghiệp, nhà đầu tư nhằm phổ cập hiểu biết về tài phán trọng tài. Phải để doanh nghiệp, nhà đầu tư hiểu rằng trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp không thể thiếu của một nền kinh tế phát triển, hội nhập và tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng quốc tế.
Khi nhận thức thay đổi, doanh nghiệp, nhà đầu tư sẽ không còn mặc định tòa án là con đường duy nhất, mà có thể chủ động lựa chọn cơ chế phù hợp nhất để bảo vệ quyền và lợi ích của mình. Tất nhiên, đây không phải vấn đề trong ngày một ngày hai.
NĐT: Nếu như ở án hình sự, chúng ta có những đại án làm chấn động dư luận, thì có lẽ ở Việt Nam vẫn chưa có những vụ tranh chấp được giải quyết bằng thiết chế trọng tài đủ lớn, đủ lan tỏa để tạo ra một sự bùng nổ về niềm tin cho doanh nghiệp, nhà đầu tư. Ông nghĩ sao?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Thực tiễn thì có, có rất nhiều thì đằng khác, nhưng khác với án hình sự, tài phán trọng tài tôn trọng nguyên tắc bảo mật.
Chẳng doanh nghiệp, nhà đầu tư nào muốn mình bị dư luận biết đến việc đang vướng phải tranh chấp này, tranh chấp kia và thể chế về tài phán ở các quốc gia, quốc tế đảm bảo sự tôn trọng đối với mong muốn đó.
Đã có những vụ tranh chấp khá lớn liên quan đến doanh nghiệp, nhà đầu tư Việt Nam và đối tác nước ngoài được VIAC thụ lý giải quyết từng đối mặt với các áp lực từ lãnh đạo các cấp. Rất may là áp lực này giảm dần do sự hiểu biết tốt hơn của các cơ quan nhà nước và xã hội về tài phán trọng tài.
Trước đây từng có những ý kiến phê phán vì sao trọng tài Việt Nam lại xử doanh nghiệp, nhà đầu tư Việt Nam thua trong tranh chấp với đối tác nước ngoài? Thậm chí có những sự can thiệp nhất định từ phía bị xử thua.
Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, VIAC kiên quyết giữ vững nguyên tắc độc lập của tài phán trọng tài. Phán quyết mà các hội đồng trọng tài đưa ra phải dựa trên chứng cứ, nội dung thỏa thuận của các bên, chứ không thể bị chi phối bởi yếu tố quốc tịch hay bất kỳ áp lực từ phía cơ quan nhà nước.
Nếu doanh nghiệp Việt Nam sai thì phải chấp nhận thua, và ngược lại, nếu họ đúng thì quyền lợi của họ phải được bảo vệ đến cùng trong quy trình tố tụng trọng tài.
NĐT: Liệu nhận thức của ai đó rằng "phải vì người nhà" hoặc mạnh mẽ hơn là "phải vì lợi ích quốc gia, dân tộc" có ảnh hưởng đến việc đưa ra phán quyết trong các tranh chấp giữa doanh nghiệp, nhà đầu tư Việt Nam với đối tác nước ngoài?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Nếu có ai đó nhận thức như vậy thì đó là nhận thức sai lầm khi nhìn từ bản chất của tài phán trọng tài.
Lợi ích quốc gia không thể được hiểu là phải bảo vệ doanh nghiệp, nhà đầu tư quốc tịch Việt Nam kể cả khi họ sai. Nếu trọng tài Việt Nam chỉ thiên vị doanh nghiệp, nhà đầu tư trong nước thì sẽ chẳng có doanh nghiệp, nhà đầu tư nước ngoài nào dám lựa chọn trọng tài Việt Nam để giải quyết tranh chấp.
Tính cạnh tranh của nền kinh tế, của thể chế bị đánh mất nếu tiếp cận như vậy. Với nhận thức như vậy, chúng ta tưởng rằng mình đang bảo vệ lợi ích quốc gia bằng tài phán trọng tài, nhưng thực tế lại làm giảm niềm tin vào tính công bằng của hệ thống pháp luật, làm xấu hình ảnh môi trường đầu tư trong mắt nhà đầu tư quốc tế.
Chúng ta chỉ có thể bảo vệ lợi ích quốc gia khi trọng tài Việt Nam xử công bằng dựa trên sự thượng tôn pháp luật và công lý mà không cần biết doanh nghiệp, nhà đầu tư trong vụ kiện quốc tịch nước nào. Dĩ nhiên, điều này cho thấy tính độc lập, công bằng và hiệu quả của tài phán trọng tài Việt Nam.
Doanh nghiệp, nhà đầu tư và các đối tác nước ngoài sẽ nhận thức được rằng Việt Nam có một môi trường pháp lý minh bạch, công bằng, có thể dự báo được và dù là doanh nghiệp, nhà đầu tư Việt Nam hay nước ngoài vẫn đều được đối xử bình đẳng trước pháp luật. Chỉ khi đó, Việt Nam mới thực sự trở thành một điểm đến đáng tin cậy.
Nói cách khác, chính những vụ việc được xử lý công bằng như vậy mới là những "quả nổ" về niềm tin cho tương lai của tài phán trọng tài Việt Nam.
Điều mà tôi có thể khẳng định, ít nhất với tư cách Chủ tịch VIAC, chúng tôi không để bất kỳ áp lực nào làm lệch hướng tài phán trọng tài ra khỏi các giá trị độc lập, công bằng, thân thiện và hiệu quả.
Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhânNĐT: Điều gì khiến ông lạc quan nhất về tương lai của trọng tài và ADR tại Việt Nam?
GS.TS Lê Hồng Hạnh: Có nhiều yếu tố khiến tôi lạc quan. Trước hết, Việt Nam đã ký rất nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA) và các hiệp định này đều hướng việc giải quyết tranh chấp phát sinh vào tài phán trọng tài và ADR.
Tiếp đó, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân đã nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm môi trường kinh doanh công bằng, thúc đẩy quyền tự do hợp đồng, tự do kinh doanh của các chủ thể. Giải pháp đảm bảo thực hiện Nghị quyết này chắc chắn bao gồm sự phát triển toàn diện của tài phán trọng tài như là phương thức giải quyết tranh chấp hướng tới hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế thị trường, nhất là trong bối cảnh công nghệ, chuyển đổi số đang chi phối nội dung, hình thức của các giao dịch thương mại, đầu tư.
Tôi tin rằng trong tương lai rất gần tài phán trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế sẽ trở thành một thành tố quan trọng trong hệ thống pháp lý đất nước và trong văn hóa kinh doanh của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.
NĐT: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi!
THỰC HIỆN: MẠNH QUỐC
HÌNH ẢNH: HỮU THẮNG
THIẾT KẾ: HOÀNG NHUNG - QUANG HUY
NGUOIDUATIN.VN | Thứ Bảy, 23/5/2026 | 11:00
