Lịch sử thăng trầm của Iran hiện đại - Kỳ 2: Pahlavi - vị vua cải cách và đầy mâu thuẫn

Cuộc cách mạng Hồi giáo Iran 1979 là một trong những sự kiện địa chính trị quan trọng nhất thế kỷ 20. Nó thiết lập khuôn mẫu cho hình thức nhà nước Hồi giáo mới của thần quyền bảo thủ tồn tại đến tận ngày nay.

Vua Iran Mohammad Reza Pahlavi đã có rất nhiều cải cách theo kiểu phương Tây - Ảnh: Wikipedia

Nhưng trước khi cuộc cách mạng của Ayatollah Khomeini "làm thay đổi mọi khía cạnh xã hội

Phụ nữ Iran được ăn mặc đẹp thoải mái như phương Tây trước cách mạng Hồi giáo 1979 - Ảnh: Facebook

Cách mạng Trắng

Những năm 1960 và 1970 đánh dấu một kỷ nguyên then chốt ở Iran bị chi phối bởi một chương trình cải cách đầy tham vọng và sâu rộng do Pahlavi khởi xướng tên gọi cách mạng Trắng.

Được triển khai từ năm 1963, cuộc cải cách nhằm mục đích hiện đại hóa và "Tây phương hóa" nhanh chóng Iran. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài tiến bộ, những cải cách gây ra xáo trộn xã hội lớn, bất mãn về kinh tế và sự phản kháng chính trị và tôn giáo quyết liệt, vô tình đặt nhiều nền móng cho cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Nằm ở trung tâm của cuộc cách mạng Trắng là các sáng kiến được thiết kế để tái cấu trúc cả xã hội Iran, bao gồm cải cách ruộng đất để giảm bớt tình trạng tập trung đất đai trong tay tầng lớp quý tộc điền chủ truyền thống, những người thường thách thức chế độ quân chủ và để tạo ra một tầng lớp nông dân trung thành mới.

Giáo dục là một trọng tâm khác. Vua Pahlavi coi dân chúng có học thức là yếu tố quyết định cho quá trình hiện đại hóa và công nghiệp hóa. Quân đoàn Xóa mù chữ (Sepah-e Danesh) được thành lập, vận động người Iran trẻ tuổi, có học thức, đặc biệt là người có bằng đại học thay cho thực hiện nghĩa vụ quân sự sẽ đến các vùng nông thôn để dạy đọc và viết.

Một cải cách bước ngoặt khác là trao quyền bầu cử cho phụ nữ. Vào năm 1963, phụ nữ được trao quyền bầu cử và nắm giữ các chức vụ công. Chính phủ cũng thúc đẩy phụ nữ tham gia lực lượng lao động và giáo dục.

Hijab (khăn trùm đầu) thậm chí bị đặt ra ngoài vòng pháp luật và cảnh phụ nữ Iran ăn mặc hiện đại theo phong cách phương Tây những năm tháng đó giờ trở thành cả một trào lưu "hoài cổ" về Iran trên mạng.

Trong khi những cải cách này được nhiều phụ nữ Iran, nhất là ở thành thị, rất hoan nghênh chúng vấp phải phản đối kịch liệt từ giới lãnh đạo tôn giáo bảo thủ, những người coi đó là sự xúc phạm với các giá trị Hồi giáo và cấu trúc gia đình truyền thống.

Dù cuộc cách mạng Trắng nhằm mang lại tiến bộ, cách triển khai quá nhanh và có tính áp đặt từ trên xuống đã gây ra xáo trộn xã hội sâu sắc, làm thay đổi căn bản cấu trúc truyền thống của xã hội Iran.

Người dân nông thôn di cư ồ ạt ra thành thị do những mảnh đất nhỏ của họ không đủ để duy trì cuộc sống hoặc do thiếu nguồn lực để áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại. Trong khi đó lĩnh vực công nghiệp đang phát triển mạnh mẽ tại các trung tâm thành thị là thỏi nam châm thu hút lao động.

Tehran đặc biệt trải qua quá trình tăng trưởng bùng nổ, dẫn đến mở rộng nhanh chóng các khu định cư không chính thức, thiếu thốn nhà ở, cơ sở hạ tầng và hỗ trợ xã hội phù hợp. Từ đó hình thành nên bộ phận xã hội bị gạt ra bên lề và thường xuyên bất mãn.

Các cấu trúc nông thôn truyền thống và các mối liên kết cộng đồng sụp đổ, những di dân này cảm thấy bị cô lập và mất gốc trong sự vô danh của các thành phố đang mở rộng nhanh chóng, trở thành thành phần quan trọng cho cuộc cách mạng sau này.

Mâu thuẫn trong xã hội Iran dưới thời vị Shah cứ âm ỉ như thế suốt nhiều năm dài, chỉ chờ một ngòi nổ để bùng phát. Trong bối cảnh đó, Ayatollah Khomeini đã sống lưu vong từ đầu những năm 1960 trở thành hiện thân của làn sóng phản đối ngày càng tăng với nền cai trị độc đoán và lối sống xa hoa của vị Shah.

Ngày 16-1-1979, làn sóng biểu tình buộc vị Shah phải ra đi. Hai tuần sau, Khomeini trở về Iran sau 15 năm lưu lạc.

---------------------------------

Cuộc cách mạng Hồi giáo 1979 đã lật đổ chế độ quân chủ Iran với vị vua độc đoán và thân phương Tây Shah Pahlavi, chỉ để rồi thay vào đó là một nền cai trị không thân thiện với phương Tây.

Kỳ tới: Chế độ thần quyền

Lịch sử thăng trầm của Iran hiện đại - Kỳ 1: Mossadegh - vị thủ tướng đa hình tượng

Cuộc chiến của Mỹ và Israel nhắm vào Iran mấy ngày qua là những diễn biến mới nhất trong lịch sử phức tạp và đầy biến động của một quốc gia với nền văn minh mấy nghìn năm...