Tuyến cao tốc Cao Lãnh - Lộ Tẻ sau khi nâng cấp đã tách làn xe hai bánh ra riêng - Ảnh: MẬU TRƯỜNG
Có thể nhận thấy sự hiện diện của hệ thống cao tốc ở miền Tây không chỉ là chuyện hạ tầng giao thông, mà đây còn là yếu tố quan trọng có thể ảnh hưởng, tác động vào cấu trúc văn hóa - xã hội của vùng đất này.
Không gian miền Tây vốn được định hình bởi yếu tố sông nước, từ lối sống đến hệ thống kinh tế và mạng lưới giao thương truyền thống. Sông nước không chỉ là nguồn tài nguyên quan trọng nhất cho nông nghiệp trồng trọt, mà còn là không gian văn hóa đặc trưng.
Chợ nổi, bến sông và chợ nhà lồng, làng ven sông, các xóm nghề thủ công, các công trình tín ngưỡng tôn giáo... tất cả tạo nên một hệ sinh thái xã hội mà trong đó sự kết nối, giao thương bằng đường thủy tuy chậm nhưng linh hoạt, sâu rộng và mang tính cộng đồng cao.
Một điều dễ nhận thấy là hệ thống cao tốc mới đã rút ngắn khoảng cách địa lý giữa các đô thị, song cũng có nguy cơ làm giãn cách mối quan hệ cộng đồng truyền thống.
Trước đây, việc di chuyển bằng ghe xuồng hay đường bộ liên tỉnh, liên vùng thường băng qua vùng nông thôn thân thuộc hay các thị tứ quy mô nhỏ, khiến con người luôn thấy gắn bó chặt chẽ với làng xóm quê hương, cảm nhận mình "thuộc về cộng đồng", bởi giao lưu gặp gỡ diễn ra thường xuyên, tự nhiên và mang tính tương tác cao.
Ngày nay với các cao tốc trên cao hay xuyên qua đồng ruộng, làng xóm có thể lùi xa hơn, việc di chuyển nhanh hơn nhưng cũng có thể làm "biến mất" những cơ hội gặp gỡ, tương tác với các không gian trung gian giữa hai điểm đi và đến.
Khi những chiếc cầu hiện đại thay thế bến bắc, bến phà, mấy ai còn có cơ hội ghé lại những ngôi chợ nhỏ và hàng quán hai bên sông như trước?
Khi hàng hóa được vận chuyển bằng xe tải trên cao tốc với tốc độ và quy mô lớn hơn, các siêu thị, trung tâm thương mại phát triển thì hình thức trao đổi nhỏ lẻ trên sông đang mất dần.
Điều này vừa phản ánh sự phát triển kinh tế, vừa cho thấy sự mất mát không gian và ký ức văn hóa, mất những nơi lưu giữ lối sống và bản sắc của cư dân sông nước, của những cộng đồng một thời dũng cảm đi theo những dòng sông để khẩn hoang lập ấp.
Sau nhiều năm nỗ lực, bộ mặt giao thông miền Tây đã khởi sắc, mang lại lợi ích lớn cho bà con đi lại, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội cho cả vùng đồng bằng rộng lớn.
Cao tốc đã mở ra những cơ hội mới cho miền Tây, sự kết nối nhanh hơn với các trung tâm kinh tế lớn giúp nông sản tiếp cận thị trường hiệu quả hơn, thu hút đầu tư và tạo điều kiện cho phát triển du lịch.
Tuy nhiên, vấn đề không nằm chỉ ở bản thân sự phát triển hạ tầng, mà ở cách giao thông được tích hợp như thế nào vào cấu trúc văn hóa - xã hội hiện hữu?
Đây là điều cần phải suy nghĩ, tính toán trong quá trình phát triển. Làm thế nào để có thể phát triển song hành cả hệ thống đường bộ và đường thủy, giao thông hiện đại và truyền thống, để quá trình hiện đại hóa không làm mất đi hồn cốt của một vùng đất,
Trong quy hoạch tổng thể kinh tế - xã hội toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long và từng địa phương, phát triển bền vững là cần giữ lại và tái kích hoạt các không gian kinh tế - văn hóa sông nước, đồng thời tạo ra các mô hình kinh tế và du lịch gắn với di sản văn hóa đặc thù.
Hệ thống cao tốc trở thành một yếu tố trong hệ sinh thái văn hóa toàn vùng chứ không chỉ là công trình giao thông, kinh tế.
Điều này cần các nhà quy hoạch, nhà văn hóa, nhà xã hội học và cộng đồng địa phương cùng tham gia xây dựng định hướng phát triển.
Chỉ như vậy thì quá trình hiện đại hóa miền Tây mới có thể vừa tạo ra sự tăng trưởng cao, vừa duy trì được chiều sâu văn hóa đặc thù của miền sông nước.
