Một góc khu trung tâm thành phố Cần Thơ - Ảnh: CHÍ QUỐC
Phát triển không thể đánh đổi bằng mọi giá. Để Đồng bằng sông Cửu Long vươn mình bền vững, cần một bộ lọc thể chế đủ mạnh, những cam kết về công nghệ sạch và thang đo năng lực tài chính đáng tin cậy. Nguyên tắc "cẩn trọng, không hối tiếc" và tôn trọng quy luật tự nhiên phải là kim chỉ nam trước những tham vọng lấn biển thay đổi diện mạo vùng đất. Cẩn trọng rủi ro từ các "siêu dự án".
Một rủi ro mang tính cấu trúc hiện nay là hiện tượng đăng ký dự án quy mô lớn để "giữ chỗ" quỹ đất nhưng chậm triển khai, tạo ra chi phí cơ hội rất lớn cho địa phương và lãng phí tài nguyên.
Trong bối cảnh áp lực tăng trưởng, các địa phương dễ đối mặt với việc đưa ra quyết định nhanh chóng mà thiếu sự thẩm định thấu đáo.
Đồng bằng sông Cửu Long là vùng cực kỳ nhạy cảm về môi trường và chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu, do đó dư địa cho những sai lầm là rất hạn chế. Một quyết định thiếu thận trọng hôm nay có thể để lại hệ lụy kéo dài nhiều thế hệ.
Bài toán đặt ra không phải là lựa chọn giữa phát triển hay an toàn, bỏ mất cơ hội thu hút đầu tư, mà là tìm kiếm phương thức phát triển có kiểm soát, nơi các dự án phải được đặt trong khuôn khổ giám sát chặt chẽ và minh bạch.
Khái niệm "thép xanh" đang nổi lên như một "tấm hộ chiếu" để các ngành công nghiệp nặng dễ dàng thâm nhập vào vùng. Về nguyên lý, "thép xanh" là quá trình sản xuất thép giảm thiểu phát thải carbon, thay thế dần than cốc truyền thống bằng các nguồn năng lượng sạch hơn như điện tái tạo hoặc hydro.
Ở các quốc gia phát triển, xu hướng này đang được thúc đẩy mạnh mẽ nhưng đi kèm là chi phí đầu tư rất lớn và yêu cầu công nghệ cao.
Ngay cả những tập đoàn thép hàng đầu thế giới tại châu Âu, Nhật Bản hay Hàn Quốc cũng đang trong giai đoạn thử nghiệm hoặc chuyển đổi từng phần, chứ chưa thể thay thế hoàn toàn công nghệ truyền thống. Chi phí sản xuất thép xanh hiện vẫn cao hơn đáng kể so với thép thông thường, và phụ thuộc rất lớn vào hạ tầng năng lượng sạch.
Trong bối cảnh đó, việc triển khai một tổ hợp "thép xanh" quy mô lớn tại Đồng bằng sông Cửu Long - nơi hạ tầng công nghiệp còn hạn chế - là một bài toán không đơn giản. Nếu không có cơ chế kiểm chứng độc lập và đánh giá toàn diện vòng đời phát thải, rủi ro "xanh hóa hình ảnh" là hiện hữu, đe dọa trực tiếp đến môi trường và sinh kế người dân.
Đặc biệt, sự xuất hiện của công nghiệp nặng tại các "vựa thủy sản" như Cà Mau, Sóc Trăng tiềm ẩn nguy cơ làm mất các chứng nhận "sạch" quốc tế, gây hậu quả kinh tế dài hạn cho ngành kinh tế mũi nhọn của vùng.
Để "rồng châu thổ" vươn mình khỏe mạnh, chuỗi dự án hàng chục tỉ USD được đề xuất ở miền Tây, nếu được triển khai bởi nhà đầu tư có năng lực thực sự, công nghệ phù hợp và quản trị minh bạch, hoàn toàn có thể trở thành một cú hích lịch sử cho Đồng bằng sông Cửu Long.
Nhưng nếu không được sàng lọc và kiểm soát chặt chẽ, những dự án này cũng có thể để lại "vết sẹo quy hoạch" kéo dài nhiều thập kỷ - điều mà vùng đất này không còn nhiều dư địa để gánh chịu.
Một dự án lấn biển quy mô lớn sẽ không đơn thuần là "mở rộng đất", mà là can thiệp trực tiếp vào động lực tự nhiên của hệ thống dòng chảy - bồi lắng - xói lở. Nếu không được tính toán cực kỳ chính xác, nguy cơ xảy ra hiệu ứng dây chuyền là rất lớn: khu vực được bồi đắp có thể ổn định trong ngắn hạn nhưng các khu vực lân cận lại chịu áp lực xói lở mạnh hơn.
Vì vậy cần xác lập nguyên tắc không đánh đổi ổn định sinh thái lấy tăng trưởng ngắn hạn. Mọi can thiệp quy mô lớn cần dựa trên đánh giá môi trường chiến lược cấp vùng, xem xét các "ngưỡng an toàn" thay vì lợi ích cục bộ. Cần minh bạch hóa thông tin và nâng cao chất lượng phản biện khoa học độc lập để giảm thiểu sai lầm chính sách.
Việc đánh giá tác động môi trường cần được nâng lên một cấp độ mới, không chỉ dừng ở báo cáo ĐTM theo quy trình thông thường. Đối với các dự án có nguy cơ tác động lớn đến hệ sinh thái, cần yêu cầu ĐTM độc lập, có sự tham gia phản biện của các tổ chức khoa học trong và ngoài nước, đặc biệt trong các vấn đề liên quan đến lấn biển, thay đổi dòng chảy và công nghệ công nghiệp nặng.
Quan trọng hơn, cơ chế giám sát sau cấp phép phải được thiết kế chặt chẽ, tránh lặp lại những khoảng trống đã từng xảy ra.
Để Đồng bằng sông Cửu Long vươn mình khỏe mạnh, cần thiết lập cơ chế ký quỹ đầu tư thực chất để sàng lọc nhà đầu tư, triệt tiêu tư duy "xí phần" đất đai. Thu hút đầu tư phải ưu tiên các lĩnh vực hài hòa với đặc thù sinh thái như nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế tuần hoàn.
Thận trọng không phải là chậm trễ, mà là điều kiện cần để đảm bảo mỗi bước đi đều đóng góp thực chất vào sự thịnh vượng lâu bền của vùng đất chín rồng.
