Nửa thế kỷ trước, ngày 2-7-1976, Đài Truyền hình Sài Gòn Giải Phóng chính thức mang tên Đài Truyền hình TP.HCM.
Theo dòng chảy lịch sử, cuối năm 2025 đài tiếp tục chuyển mình, sáp nhập với Đài Tiếng nói nhân dân TP.HCM, Đài Phát thanh - Truyền hình Bình Dương và Đài Phát thanh - Truyền hình Bà Rịa - Vũng Tàu đổi tên gọi mới là Đài Phát thanh - Truyền hình TP.HCM. Chặng đường mới mở ra nhiều cơ hội, vẫn kế thừa giá trị cốt lõi đã hình thành từ những ngày đầu.
Những câu chuyện từ hơn 50 năm trước, qua lời kể của các nhân chứng, tái hiện một giai đoạn đặc biệt của lịch sử.
Đạo diễn Phạm Văn Đài, năm nay đã 80 tuổi, là một trong những nhân chứng tiêu biểu. Ông gắn bó với truyền hình từ năm 1968, khi làm việc tại Đài Truyền hình Việt Nam (THVN 9) của chính quyền Sài Gòn với vai trò quay phim.
Sau đó ông được cử đi đào tạo chuyên môn tại Hong Kong. Những ngày cuối tháng 4-1975 là ký ức sâu đậm trong cuộc đời làm nghề của ông.
“Đây là đài vô tuyến truyền hình Sài Gòn Giải Phóng, phát đi từ Sài Gòn. Kính chào đồng bào ruột thịt và yêu quý! Kể từ giờ phút lịch sử và xúc động này, hồi 11h30 ngày 30-4-1975, thành phố anh hùng và vinh quang của chúng ta đã được giải phóng…” - lời xướng của phát thanh viên Hồ Mỹ Hạnh trong buổi phát sóng đầu tiên của Đài Truyền hình Sài Gòn Giải Phóng được vang lên trong những dịp kỷ niệm lớn - Ảnh tư liệu
Vào ngày 30-4-1975, nhiều người dân ít nhiều mang tâm lý sợ hãi. Ông cũng vậy. "Tôi nghe đài phát thanh gọi đích danh tên, yêu cầu ông Phạm Văn Đài đến trình diện gấp vào ngày 1-5. Lúc đó gia đình lo không biết tôi vào rồi có ra được không. Bà già tôi khóc quá chừng. Sáng 1-5, tôi đi qua đài truyền hình mấy lần mới dám vô trình diện", ông kể.
Khung cảnh bên trong đài lúc đó khá vắng. Những thiết bị quay phim cồng kềnh, dây nhợ nằm ngổn ngang. Theo phản xạ nghề nghiệp, ông bắt tay vào thu dọn, sắp xếp lại máy móc.
"Có người tới nói tôi lên gặp một người. Tôi nhớ đó là người đàn ông mặc bộ đồ bộ đội. Ông ấy đến bên tôi, giới thiệu tên là Bảy Thuận, đưa tay bắt và ôm tôi nói: "Tôi với anh bây giờ là đồng chí. Anh đừng sợ gì hết. Tôi nhờ anh chuẩn bị chương trình phát sóng tối nay, 19h", ông nói tiếp.
Khoảng vài giờ sau, một đoàn xe chở các nữ nghệ sĩ mặc trang phục bộ đội từ miền Bắc vào. Họ trẻ trung, rạng rỡ. Một người tiến đến hỏi: "Anh có sợ em không?", ông trả lời thật lòng: "Sợ chứ". Câu trả lời phá tan hoàn toàn sự ngượng ngùng ban đầu. Về sau, ông mới biết đó là ca sĩ Ái Vân.
Buổi phát sóng tối 1-5-1975 diễn ra thành công. Sau khi kết thúc, người lãnh đạo xuống tận nơi, ôm mọi người và gửi lời cảm ơn.
Khi ông Đài xin phép về nhà, ông còn được bố trí xe jeep đưa về để tránh những rủi ro trong giờ giới nghiêm. Hình ảnh hàng xóm hé cửa nhìn ông với ánh mắt tò mò, thậm chí tưởng ông là "Việt Cộng xịn" đã trở thành ký ức rất đặc biệt, đến giờ ông vẫn nhớ mãi.
Ông Thái Hạnh, một kỹ thuật viên kỳ cựu, vào làm ở Đài THVN 9 từ lúc mới thành lập, sau đó ông giữ chức phó trưởng phòng quản lý kỹ thuật từ năm 1986 đến 2006, kể rằng ông từng lo sợ đến mức phải vào viện trước ngày 30-4.
Nhưng khi có lệnh kêu gọi trở lại làm việc, ông đã chấp hành. Ngày 1-5, ông được giao nhiệm vụ chuẩn bị hệ thống kỹ thuật cho buổi phát sóng đầu tiên. Với kinh nghiệm của mình, ông đã đảm bảo toàn bộ thiết bị vận hành trơn tru. Buổi phát sóng diễn ra hoàn hảo, không một sai sót kỹ thuật.
Họa sĩ Nguyễn Văn Hiệp vào đài năm 1972, từng là phó giám đốc trung tâm sản xuất chương trình từ 2002 đến 2011, cũng chia sẻ cảm giác hoang mang trong những ngày đầu.
Nhưng khi bắt tay vào công việc, được giao nhiệm vụ cụ thể, ông lấy lại sự tự tin. Ông nhận ra rằng không có sự phân biệt hay đối xử khác biệt nào, mà ngược lại là sự tin tưởng và tạo điều kiện để mọi người cùng đóng góp.
Ông Bảy Thuận - người mà ông Nguyễn Văn Đài nhắc - tên thật là Hồ Vĩnh Thuận, là trưởng đoàn công tác đặc biệt những người làm truyền hình vào tiếp quản đài. Sau này ông Bảy Thuận trở thành phó giám đốc Đài Truyền hình TP.HCM từ năm 1975 đến 1987 rồi làm giám đốc Đài Phát thanh - Truyền hình Bà Rịa - Vũng Tàu.
Là người vào làm việc tại đài truyền hình ở miền Nam ngay từ những năm đầu thành lập, ông Thái Hạnh biết rất rõ sự phát triển đài trước năm 1975. Ông kể ban đầu đài có tên là THVN 9, phát truyền hình đen trắng.
Khi đó chưa có tháp truyền hình nên việc phát sóng được thực hiện bằng cách chương trình thu vào băng từ rồi được chuyển lên phi cơ C121. Mỗi tối, máy bay lên tới độ cao ổn định và truyền sóng.
Lúc đó truyền hình cũng chỉ phát sóng buổi tối từ 19h đến khuya. Về sau tháp truyền hình xây dựng lên tại số 9 Hồng Thập Tự (nay là đường Nguyễn Thị Minh Khai), hiện là trụ sở chính của Đài Phát thanh - Truyền hình TP.HCM, thì việc phát sóng từ phi cơ kết thúc.
Những chiếc máy quay phim, băng ghi hình được trưng bày tại phòng truyền thống Đài Phát thanh - Truyền hình TP.HCM - Ảnh: Quang Định
19h ngày 1-5-1975, để phát sóng được một tiếng đồng hồ, có sự phối hợp nhịp nhàng của ba nguồn lực: đoàn công tác đặc biệt những người làm truyền hình có mặt tại Đài Truyền hình Sài Gòn vào chiều 30-4-1975 để làm công tác tiếp quản, đoàn Trung ương và Trung ương Cục từ R vào, và các nhân viên hiện đang làm việc tại đài. Sự kết hợp ấy không chỉ mang ý nghĩa chuyên môn mà còn là biểu tượng của sự hòa hợp.
Những người làm cách mạng khi tiếp quản có tầm nhìn xa khi biết Đài Truyền hình Sài Gòn có hệ máy móc thiết bị khác, còn Đài Truyền hình Hà Nội có máy móc thiết bị theo hệ khác, nên đã gửi anh em đi học ở nước ngoài có hệ tương đương với hệ Đài Truyền hình Sài Gòn về để quản lý và khai thác.
Sau buổi phát sóng đầu tiên 1-5-1975, các nhân viên của đài bắt đầu đi làm hằng ngày. Mỗi ngày phát sóng chương trình một tiếng, từ 19h đến 20h kết thúc. Một tháng sau, giờ phát sóng tăng lên hai tiếng, kết thúc lúc 21h. Nội dung chương trình ngày một đa dạng, nhiều hình thức.
Các nhân viên cũ được tạo điều kiện tham gia các lớp học chính trị ngay tại đài. Quá trình này giúp họ dần hiểu và thích nghi với môi trường mới. Như lời ông Hiệp chia sẻ, đó là một "cuộc chuyển tiếp êm ái".
Ngày 2-7-1976, Sài Gòn chính thức mang tên TP.HCM, vì vậy Đài Truyền hình Sài Gòn Giải Phóng cũng được đổi tên thành Đài Truyền hình TP.HCM. Đây không chỉ là sự thay đổi về danh xưng mà còn là sự khẳng định vị thế và vai trò của đài trong một giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Giám đốc Đài Truyền hình TP.HCM đầu tiên là ông Huỳnh Văn Tiểng (từ năm 1977 đến 1981) và đội ngũ lãnh đạo xây dựng một môi trường làm việc dựa trên tinh thần đoàn kết và không phân biệt.
Nhân sự được tuyển chọn từ nhiều nguồn: những người ở lại từ trước cùng với lực lượng từ miền Bắc vào. Sự đa dạng đó trở thành sức mạnh giúp đài phát triển nhanh chóng.
Đạo diễn Phạm Văn Đài sau này trở thành một trong những nhân sự chủ chốt, ghi dấu ấn với nhiều chương trình nổi bật, trong đó có "Trong nhà ngoài phố" và "Vầng trăng cổ nhạc" - chương trình này vẫn duy trì đến hôm nay.
Dù gia đình ông Đài phần lớn định cư ở nước ngoài, ông vẫn chọn ở lại Việt Nam, bởi ông cảm thấy cuộc sống và công việc tại quê hương mang lại nhiều ý nghĩa.
Ông Thái Hạnh phụ trách kỹ thuật. Trong ngày 30-4, ông có trong tay chiếc thẻ để có thể lên máy bay đi Mỹ, nhưng ông không đi. Đến giờ, ông vẫn cho đây là một trong những quyết định đúng đắn của mình.
Làm việc tại Đài Truyền hình TP.HCM, ông được cử tu nghiệp ở Pháp một thời gian. Ông cũng là người tham gia vào nhiều dự án chuyển giao công nghệ lớn quan trọng, góp phần hiện đại hóa ngành truyền hình nói chung và Đài Truyền hình TP.HCM nói riêng.
Các sinh viên thực tập trong Đài Phát thanh - Truyền hình TP.HCM tìm hiểu quá trình phát triển của đài - Ảnh: Quang Định
Không chỉ dừng lại ở thế hệ đi trước, truyền thống đó còn được tiếp nối bởi thế hệ sau. Con cháu của những người từng gắn bó với đài tiếp tục làm việc và đóng góp, tạo nên một dòng chảy liên tục.
Con trai của họa sĩ Nguyễn Văn Hiệp hiện là giám đốc Công ty HTV-TMS, con gái ông Nguyễn Văn Đài là trưởng phòng tổng hợp Trung tâm Dịch vụ Truyền hình của Đài.
Nhìn lại chặng đường dài đã qua, Tổng giám đốc Đài Phát thanh - Truyền hình TP.HCM Cao Anh Minh cho rằng để có được sự đoàn kết như hôm nay là sự hội tụ và kế thừa truyền thống. HTV có chặng đường phát triển dài, có những lúc khó khăn, thuận lợi, cuối cùng vẫn đi về phía trước.
Và nay trong bối cảnh mới, với sự hợp nhất và mở rộng, đài đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức.
Với nền tảng đã được xây dựng suốt hơn nửa thế kỷ, hành trình bền bỉ của đài vẫn tiếp tục được viết nên bằng tinh thần làm nên bản sắc của đài từ những ngày đầu, từ "cái ôm tình đồng chí" 1-5-1975.
Đài Phát thanh - Truyền hình TP.HCM đóng đô ở số 4 Đinh Tiên Hoàng từ trước năm 1975 đến nay - Ảnh: QUANG ĐỊNH
