Chỉ huy, sĩ quan Nhà máy A32 trao đổi công việc ở khu vực kiểm thử máy bay - Ảnh: B.D.
Việt Nam ghi tên mình trong số ít quốc gia trên thế giới tăng niên hạn thành công dòng Su-30MK2.
Tháng 6-2026 này, Nhà máy A32 (Quân chủng Phòng không - Không quân) sẽ tròn 60 năm tuổi. Những câu chuyện về gầy dựng nhà máy từ con số 0, di chuyển dây chuyền sửa chữa dưới mưa bom, bão đạn tới nay vẫn được kể như hành trình đầy anh hùng của một trong những nhà máy sửa chữa máy bay quân sự hiện đại trên thế giới.
Khởi đầu từ... ba lô bộ đội
Trong căn phòng của đại tá Phạm Bá Nguyên, Giám đốc Nhà máy A32, lưu giữ nhiều bức hình, kỷ vật về đơn vị. Ông Nguyên từng là giảng viên trường quân sự, về nhà máy tiếp nhận công việc trong một hành trình khá đặc biệt nhưng vị đại tá này nói rằng rất tự hào khi mình là một phần lịch sử lẫy lừng của Nhà máy A32.
"Hiện nay thế giới có nhiều quốc gia sử dụng các dòng máy bay chiến đấu của Nga để huấn luyện, chiến đấu, bảo vệ Tổ quốc, trong đó có Việt Nam. Mua sắm vũ khí là một chuyện nhưng bất cứ quốc gia nào cũng đặt mục tiêu tự chủ nắm bắt công nghệ, tự mình sửa chữa được máy bay để không phụ thuộc" - ông Nguyên nói.
Lật hồ sơ lịch sử hình thành nhà máy nơi mình làm việc và gắn bó, đại tá Nguyên khẳng định rằng tới đầu năm 2026 ngoài Nga thì số quốc gia đã tự bảo dưỡng, sửa chữa lớn, tăng tổng niên hạn sử dụng được các dòng tiêm kích hiện đại của Nga chỉ đếm trên đầu ngón tay. Và A32 nằm trong nhóm các quốc gia hiếm hoi này.
Lịch sử quân sự Việt Nam ghi nhận câu chuyện hình thành, lớn mạnh trong hoàn cảnh khá đặc biệt của Nhà máy A32. Trước yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, năm 1955 Đại tướng Võ Nguyên Giáp ký quyết định thành lập Ban Nghiên cứu sân bay.
Tới 1956, ban này gửi 186 cán bộ, chiến sĩ qua Trung Quốc để đào tạo trung cấp kỹ thuật máy bay MiG-17. Đây là một trong những đội ngũ nhân sự cơ bản, tiền thân của ngành kỹ thuật hàng không quân sự Việt Nam hiện nay.
Giai đoạn từ 1960-1961, không quân Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên do chưa có cơ sở sửa chữa chuyên dụng, tất cả máy bay chiến đấu thời điểm này đều phải gửi sang Trung Quốc, Liên Xô đại tu. Việc này không chỉ mất thời gian, ảnh hưởng nhiệm vụ mà còn tốn kinh phí không nhỏ trong bối cảnh đất nước còn khó khăn.
Ngày 10-4-1961, xưởng sửa chữa máy bay đầu tiên mang phiên hiệu A33 được ra đời tại sân bay Bạch Mai (Hà Nội) nhằm sửa chữa các máy bay phục vụ chiến trường Lào.
Một sự kiện đặc biệt về quá trình hình thành Nhà máy A32, đó là vào tháng 9-1963 một phi công trong lực lượng đối phương của Lào đã lái máy bay T-28 sang đầu hàng bộ đội Việt Nam, cơ hội quý báu để bộ đội làm mô hình mổ xẻ, thực chiến tay nghề sửa chữa.
Năm 1966, Bộ tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân ra quyết định thành lập đơn vị sửa chữa máy bay phản lực mang phiên hiệu C17 với biên chế 95 người (trong biên chế của xưởng A33).
C17 có nhiệm vụ tu sửa dã ngoại, hồi phục các máy bay bị tai nạn, bị địch đánh hỏng vượt quá khả năng sửa chữa từ các xưởng nhỏ. Đây là dấu mốc lịch sử lớn nhất của Nhà máy A32 hiện nay.
Su-30MK2 được test thử sau khi ra khỏi dây chuyền Nhà máy A32 - Ảnh: B.D.
Sửa chữa dưới mưa bom bão đạn
Ra đời với nhiệm vụ đặc biệt cho ngày toàn thắng, A32 và các nhà máy bảo dưỡng máy bay chiến đấu khác của không quân Việt Nam phải làm việc, chiến đấu trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
Các xưởng sửa chữa luôn là mục tiêu bắn phá nhằm tiêu diệt năng lực không quân Việt Nam. Để tiếp nhận và sửa chữa máy bay, các địa điểm đóng quân phải thay đổi liên tục dưới mưa bom bão đạn.
Năm 1966, khi ổn định biên chế và bắt tay vào công việc, C17 được đóng quân tại làng Bắc Cầu (Gia Lâm, Hà Nội). Tuy nhiên chỉ thời gian ngắn sau, đơn vị lại chuyển về Trường Sĩ quan hậu cần. Cuối tháng 9-1966, C17 lại tiếp tục nhận lệnh chuyển về đóng quân tại Đông Anh (Hà Nội).
"Chỉ trong vòng ba tháng từ khi thành lập, C17 đã phải ba lần thay đổi vị trí đóng quân. Buổi đầu thành lập cơ sở vật chất, trang thiết bị bộ đội hầu như không có gì ngoài chiếc ba lô và túi đựng dụng cụ cầm tay để làm nhiệm vụ sửa chữa lưu động" - tài liệu lịch sử Quân chủng Phòng không - Không quân đề cập.
Vụ sửa chữa máy bay chiến đấu đầu tiên của bộ đội Việt Nam là chiếc Mig-17 mang số hiệu 3201. Theo Quân chủng Phòng không - Không quân, vào tháng 10-1966 mật lệnh cấp trên yêu cầu C17 đào hào giao thông, làm hầm tránh máy bay.
Thời điểm này, tiêm kích MiG-17 bị hỏng nằm tại sân bay Gia Lâm. Yêu cầu chiến đấu đòi hỏi bộ đội phải lên đường khắc phục máy bay này. Nhận lệnh, những người thợ giỏi nhất tức tốc lên đường và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.
Quân chủng Phòng không - Không quân cho biết giai đoạn khốc liệt, gian khổ nhưng cũng anh hùng nhất của đội ngũ tiền thân A32 là giai đoạn từ năm 1967 tới ngày đất nước thống nhất.
Thời điểm này Mỹ tăng cường chiến tranh phá hoại miền Bắc, không quân Việt Nam phải huy động các khí tài, phương tiện để làm nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, lượng máy bay, máy móc cần sửa chữa lớn nên lực lượng C17 liên tục tổ chức các đội lưu động, luồn lách dưới đạn bom để về các đơn vị sửa chữa trang thiết bị.
Chỉ riêng năm tháng trong năm 1967, các đội cơ động của C17 đã sửa thành công bảy máy bay chiến đấu của trung đoàn 923. Các máy bay này sau khi trở về đầy thương tích từ trận mạc, dưới bàn tay các "bác sĩ" không quân anh hùng được phục hồi, quay trở lại bầu trời chiến đấu cho tới ngày toàn thắng.
Trước yêu cầu sửa chữa máy bay phản lực với số lượng ngày càng nhiều, năm 1967 Quân chủng Phòng không - Không quân ra quyết định tách C17 ra khỏi xưởng A33 để lập xưởng sửa chữa máy bay phản lực độc lập mang phiên hiệu A32 thuộc Cục Hậu cần kỹ thuật.
Chỉ trong vòng một năm, A32 cùng lực lượng lưu động của C17 trước đó đã sửa, phục hồi được 16 máy bay các loại, trong đó nhiều máy bay bị hư hại rất nặng do quá trình chiến đấu.
Trung tâm tích lũy kinh nghiệm kỹ thuật hàng không quân sự
Nhắc lại lịch sử hào hùng của Nhà máy A32, Đại tá Phạm Bá Nguyên cho biết dù ra đời, thực hiện nhiệm vụ trong bối cảnh vô cùng khó khăn nhưng bộ đội A32 và các đơn vị luôn tìm mọi cách để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.
Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, nhiệm vụ nhà máy chuyển dần sang bảo dưỡng dài hạn và từng bước nâng cấp trang bị. Đây cũng là giai đoạn đơn vị bắt đầu tiếp cận nhiều loại máy bay khác nhau.
Từ chỉ một đội sửa chữa, kiến thức học được từ nước ngoài, hành trang chỉ gói ghém trong ba lô bộ đội, những người thợ không quân Việt Nam anh hùng đã lớn mạnh dưới mưa bom bão đạn để tới nay gầy dựng được một nhà máy có năng lực vào nhóm tốt nhất thế giới. Nhà máy A32 hiện là một trong những cơ sở sửa chữa, bảo dưỡng máy bay quan trọng nhất của Quân chủng Phòng không - Không quân, quyết định tới khả năng sẵn sàng chiến đấu.
Không những vậy, A32 cùng với các nhà máy khác đã làm chủ được nhiều công nghệ, vật tư và đặc biệt là đã tự tạo dựng cho mình được một khối lượng đồ sộ hồ sơ về chuyên ngành sửa chữa máy bay tiêm kích.
Trong bối cảnh công nghệ hàng không ngày càng phức tạp, A32 không chỉ là nơi sửa chữa mà là "trung tâm tích lũy kinh nghiệm kỹ thuật hàng không quân sự" của Quân đội nhân dân Việt Nam.
*************
Ngoài sửa chữa các mức độ khác nhau, các dự án tăng niên hạn, kéo dài thời gian sử dụng máy bay chiến đấu là việc thường xuyên ở Nhà máy A32.
>> Kỳ tới: "Trẻ hóa" máy bay tiêm kích
