Việc đề xuất cắt giảm tới 50% thời gian và chi phí thủ tục hành chính trong năm 2026 là một tín hiệu mạnh mẽ, tạo ra kỳ vọng lớn trong xã hội. - Ảnh minh họa: TỰ TRUNG
Khi người đứng đầu cơ quan hoạch định chính sách chiến lược của Trung ương và Thủ tướng cùng nhấn mạnh yêu cầu này, có thể thấy cải cách thủ tục hành chính đã không còn là một nhiệm vụ kỹ thuật mà trở thành một ưu tiên chiến lược của quốc gia.
Nhưng kinh nghiệm nhiều năm qua cũng cho thấy: cắt thủ tục không khó, khó là không để thủ tục mọc lại dưới hình thức khác. Nếu không đi đến tận gốc rễ của vấn đề, rất có thể chúng ta sẽ chỉ "tỉa cành", còn cái gốc - nơi sản sinh ra thủ tục - vẫn còn nguyên vẹn.
Thực tế cải cách hành chính từng chứng kiến không ít nghịch lý. Một thủ tục được bãi bỏ nhưng ngay sau đó lại xuất hiện một "bước xác nhận" khác.
Một loại giấy tờ bị loại bỏ nhưng được thay bằng yêu cầu "giải trình", "cam kết" hoặc "đề nghị xem xét". Thủ tục không mất đi, nó chỉ đổi hình thức.
Nguyên nhân không nằm ở kỹ thuật thiết kế quy trình, mà ở hai yếu tố sâu hơn.
Thứ nhất, quyền lực tùy nghi chưa được kiểm soát đầy đủ. Khi một cán bộ vẫn có quyền "quyết định" dựa trên đánh giá chủ quan thì nhu cầu giữ lại các "cửa" thủ tục để kiểm soát sẽ luôn tồn tại.
Thứ hai, tâm lý sợ trách nhiệm. Trong môi trường mà sai sót có thể bị xử lý nghiêm, còn đổi mới chưa chắc được bảo vệ, thì xu hướng tự nhiên là tạo thêm "lớp đệm an toàn" - và lớp đệm đó thường mang hình thức thủ tục.
Vì vậy nếu chỉ đặt mục tiêu giảm bao nhiêu phần trăm thủ tục mà không thay đổi cấu trúc quyền lực và động cơ thực thi thì việc "cắt hôm nay - mọc lại ngày mai" là điều khó tránh khỏi.
Muốn cắt thủ tục một cách thực chất cần những chuyển đổi mang tính nền tảng - không chỉ ở quy trình, mà ở cách Nhà nước vận hành.
Một nguyên tắc cơ bản của Nhà nước pháp quyền là: người dân và doanh nghiệp được làm những gì pháp luật không cấm.
Khi đó họ không "xin" quyền mà chỉ thực hiện quyền đã được pháp luật trao. Nhà nước không còn đóng vai "cấp phép" theo nghĩa truyền thống mà chuyển sang xác nhận sự tuân thủ theo chuẩn.
Đây là thay đổi căn bản nhất và cũng là khó nhất, vì nó đụng chạm trực tiếp đến cách thức phân bổ quyền lực trong hệ thống.
Câu hỏi lớn nhất không phải là cắt bao nhiêu mà là làm thế nào để phần đã cắt không mọc lại. Để làm được điều đó cần một số nguyên tắc rất rõ ràng.
Trước hết, không số hóa quy trình cũ một cách nguyên trạng. Nếu một quy trình vốn đã rườm rà, việc đưa nó lên môi trường số chỉ làm cho sự rườm rà trở nên... nhanh hơn. Cải cách phải bắt đầu từ việc đặt lại câu hỏi: Bước này còn cần thiết không?
Thứ hai, một dữ liệu - sử dụng nhiều lần. Người dân và doanh nghiệp không nên phải cung cấp lại những thông tin mà Nhà nước đã có. Nếu vẫn phải "nộp lại" thì bản chất thủ tục chưa hề thay đổi.
Thứ ba, trách nhiệm giải trình phải gắn với cá nhân cụ thể. Khi trách nhiệm rõ ràng, cán bộ sẽ có động lực đơn giản hóa quy trình. Khi trách nhiệm mơ hồ, xu hướng tự nhiên là tạo thêm thủ tục để "an toàn".
Cuối cùng, đo lường cải cách bằng trải nghiệm của người dân và doanh nghiệp. Nếu người dân vẫn phải đi lại nhiều lần, vẫn phải "hỏi" mới biết làm gì thì dù trên giấy tờ có giảm 50% thủ tục, cải cách đó vẫn chưa thành công.
Ở thời điểm này, Việt Nam có một cơ hội hiếm có để thực hiện một cuộc cải cách thực chất. Công nghệ đã sẵn sàng, dữ liệu đang dần được kết nối và quan trọng hơn cả là quyết tâm chính trị đã được thể hiện rõ.
Nhưng để biến cơ hội thành kết quả cần một bước chuyển về tư duy: từ việc coi thủ tục hành chính là công cụ quản lý, sang coi việc giảm thủ tục là cách giải phóng năng lực xã hội.
Khi thủ tục được cắt đúng cách, không chỉ thời gian và chi phí được tiết kiệm. Quan trọng hơn, niềm tin của người dân và doanh nghiệp vào bộ máy công quyền được củng cố. Và trong một nền kinh tế đang tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới, niềm tin chính là nguồn lực lớn nhất.
Cắt thủ tục, vì thế không chỉ là việc "dọn dẹp" bộ máy. Đó là một bước đi để làm cho Nhà nước vận hành thông minh hơn, gần dân hơn và hiệu quả hơn. Và nếu làm đúng, những "cành mới" sẽ không còn cơ hội mọc lại từ cái gốc cũ - bởi chính cái gốc đó đã được thay đổi.
