Người dân làm thủ tục đất đai tại Văn phòng đăng ký đất số 2, TP.HCM sáng 15-6 - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Một thửa ghi lệch ranh. Một cái tên chủ chưa được cập nhật sau khi mua bán, thừa kế. Một mảnh đất tồn tại ngoài thực địa nhưng chưa từng có trong sổ sách. Những sai lệch nhỏ ấy âm thầm nằm đó nhiều năm, đến một ngày bùng lên thành kiện tụng kéo dài.
Vì vậy khi Cục Quản lý đất đai đề nghị các địa phương đưa 100% thủ tục đất đai đủ điều kiện lên trực tuyến trong năm 2026, tôi rất mừng.
Đất đai là lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp và khiếu kiện nhất và phần lớn bắt nguồn từ chỗ thông tin về một thửa đất không rõ ràng, không thống nhất giữa các nơi lưu giữ. Một cơ sở dữ liệu đất đai tập trung, minh bạch, ai có quyền đều tra cứu được, chính là cách xử lý gốc rễ của tình trạng đó.
Khi mọi thông tin về một thửa đất nằm gọn trong một hệ thống và công khai cho người có quyền thì cơ hội cho sự nhập nhằng, cho việc cùng một thửa mà mỗi nơi hiểu một kiểu, sẽ thu hẹp lại rất nhiều.
Luật Đất đai 2024 đã đặt nền cho một hệ thống thông tin quốc gia về đất đai thống nhất trên cả nước. Việc TP.HCM dồn sức trong đợt cao điểm 60 ngày để bổ sung gần 2,5 triệu thửa vào dữ liệu cho thấy quyết tâm là có thật.
Nhưng ai từng làm việc với hồ sơ đất đều biết dữ liệu của lĩnh vực này khó sạch đến mức nào.
Đất đai của ta đi qua nhiều thời kỳ đo đạc khác nhau, với những tấm bản đồ giấy được lập ở những thập niên khác nhau, bằng những phương pháp khác nhau.
Một thửa đất có thể đã sang tay nhiều đời chủ mà không phải lần nào việc chuyển nhượng cũng được ghi nhận đầy đủ.
Thông tin về cùng một mảnh đất có khi nằm rải rác ở sổ địa chính, ở hồ sơ thuế, ở giấy tờ người dân tự giữ và không phải lúc nào chúng cũng khớp nhau. Đưa toàn bộ di sản phức tạp ấy về một mối là một việc khổng lồ. Đó là lý do số hóa đất đai khó hơn nhiều so với số hóa một thủ tục hành chính thông thường.
Tôi hiểu sức hấp dẫn của con số 100%. Nó rõ ràng, đo được và là một cái đích đẹp để phấn đấu. Nhưng đưa thủ tục lên mạng mới là phần dễ. Phần khó hơn nằm bên dưới màn hình, ở chất lượng của dữ liệu mà thủ tục ấy dựa vào.
Chính văn bản của Cục cũng nhắc tới tỉ lệ hồ sơ không khai thác được thông tin hoặc thông tin khai thác không đầy đủ và chính xác. Đó là một sự thẳng thắn đáng quý. Bởi nếu dữ liệu còn sai mà ta vội số hóa thì cái ta số hóa chính là những lỗi sai ấy.
Tôi nghĩ làm sạch dữ liệu phải đi trước một bước và quan trọng không kém là trao cho người dân vai trò trong việc đó.
Người hiểu rõ thửa đất nhất thường chính là người đang sử dụng nó. Họ biết ranh giới thật chạy tới đâu, biết ai đã bán cho ai, biết mảnh đất ấy còn vướng gì. Hãy để mỗi người được tra cứu thửa đất của mình, đối chiếu với những gì hệ thống đang lưu và có một kênh đơn giản để báo sai cùng yêu cầu đính chính.
Đi kèm với đó cần một cơ chế minh bạch về trách nhiệm và đính chính khi thông tin do Nhà nước lưu giữ bị sai và gây thiệt hại cho dân, để người dân không phải một mình gánh hậu quả của một lỗi mà họ không tạo ra.
Dữ liệu đất đai cần liên thông với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, với dữ liệu thuế và công chứng, để một thông tin chỉ cần nhập một lần mà dùng được ở mọi nơi và người dân không phải cầm giấy chạy vòng giữa các cơ quan. Việc kế hoạch lần này có sự tham gia của Bộ Công an là một thuận lợi cho hướng liên thông đó.
Giải pháp nữa mộc mạc hơn nhưng không kém phần quan trọng. Con số 100% không nên để ai bị bỏ lại phía sau. Đất đai thường là tài sản lớn nhất của một đời người và không ít người trong số họ đã lớn tuổi, không quen thao tác trên điện thoại.
Một kênh hỗ trợ trực tiếp tại xã, phường vẫn cần được giữ song song, để trực tuyến là thêm một lựa chọn thuận tiện chứ không trở thành một rào cản mới. Và phía sau mỗi cánh cửa dịch vụ công ấy vẫn là con người.
Khi nhiều phần việc đất đai được đưa về cấp xã thì đầu tư cho con người và hạ tầng ở cơ sở, tập huấn cho cán bộ trực tiếp tiếp dân, cũng quan trọng ngang với đầu tư cho phần mềm. Một hệ thống tốt vẫn có thể nghẽn ở khâu cuối nếu người vận hành nó chưa được chuẩn bị đủ.
Tôi trở lại với những hồ sơ tranh chấp mà mình đã gặp. Phần lớn trong số đó, nếu thông tin về thửa đất ngay từ đầu đã đúng và rõ thì đã không trở thành một vụ kiện. Đích đến thật sự của việc số hóa, vì thế, không phải là ngày một bản báo cáo ghi đủ con số 100%. Nó là ngày một người dân mở điện thoại lên và thấy đúng thửa đất của mình hiện ra, không sai một nét.
