Lịch sử thăng trầm của Iran hiện đại - Kỳ cuối: Cuộc chiến quanh lá quốc kỳ

Nhiều người vẫy lá cờ chính thức với biểu tượng "Allah" cách điệu hình hoa tulip. Những người khác vẫy lá cờ ba màu xanh - trắng - đỏ với phần trung tâm để trống, và những người khác nữa giơ cao lá cờ ba màu với dòng chữ viết bằng thư pháp Ả Rập "Phụ nữ, Sự sống, Tự do". Trong một số cuộc biểu tình là một phiên bản khác nữa của lá cờ, với phần trung tâm là biểu tượng sư tử và mặt trời.

"Lá cờ của quê hương"

Mọi lá cờ đều đại diện cho bản sắc và lịch sử. Với những người tự đồng nhất mình với chúng, lá cờ là biểu tượng của quyền lực, niềm tự hào và cả sự kháng cự. Với những người cảm thấy bị chúng áp bức, lá cờ là biểu tượng của sự thống trị và thù địch.

Chúng hiệu triệu lòng trung thành, và trong suốt lịch sử là công cụ quan trọng bậc nhất để huy động quần chúng, và để đè bẹp những ý kiến bất đồng. Khó có nơi nào mà lá cờ thể hiện tất cả những điều đó rõ ràng như ở

Lá cờ Iran hiện giờ xuất hiện trong một cuộc biểu tình ở Tehran tháng 1-2026 - Ảnh: AFP

Cờ Iran có ba màu đơn giản: ba dải ngang, màu xanh lá ở trên, màu trắng ở giữa và đỏ ở dưới.

Trong văn hóa Iran, màu xanh lá tượng trưng cho hạnh phúc, sức sống, và tất nhiên là màu của Hồi giáo, mà cụ thể ở nước Cộng hòa Hồi giáo Iran là sự công nhận với triều đại Hồi Shia Fatimid (909 - 1171). Màu trắng là màu của tự do, và màu đỏ gắn với tinh thần tử đạo, lòng quả cảm, lửa, một dẫn chiếu về quốc giáo của Đế chế Ba Tư (Hỏa giáo), và tình yêu.

Những màu sắc này, và những gì chúng đại diện đã đủ thú vị, nhưng mô-típ ở trung tâm lá cờ mới là điều khiến quốc kỳ Iran khác biệt.

Năm 1979, nước cộng hòa mới cần một biểu tượng đánh dấu sự chấm dứt thời đại quân chủ, nhưng đồng thời trấn an một nền văn hóa cổ xưa rằng tất cả không sụp đổ hoàn toàn.

Giải pháp của nhà nước mới là dùng lại màu sắc của lá cờ thời trước cách mạng, nhưng bỏ mô-típ sư tử và mặt trời ở trung tâm. Mô-típ này có nguồn gốc ít ra là từ thế kỷ 15, ban đầu là những biểu tượng chiêm tinh (cung Sư tử gắn với vương quyền), rồi dần gắn với hoàng gia, do đó cần phải bị loại bỏ.

Thiết kế mới của Nadimi đánh đúng vào những cảm xúc Iran sâu thẳm một cách tài tình. Là giáo sư kiến trúc ở Đại học Shahid Beheshti, Tehran, Nadimi am tường lịch sử, văn hóa và tôn giáo.

Ông nảy ra ý tưởng về một mô-típ ở trung tâm lá cờ dựa trên cả ba điều đó và có thể tranh thủ được sự ủng hộ của giới lãnh đạo mới. Với người ngoài cuộc, mô-típ ở trung tâm lá cờ Iran là một biểu tượng khó nhận ra.

Nhưng trong mắt người Iran, biểu tượng cách điệu dòng chữ thư pháp về Allah đồng thời gợi nhớ đến một đóa laleh - tức hoa tulip.

Hoa tulip và nền văn hóa Iran đan cài chặt chẽ với nhau. Là loài hoa đại diện cho cái chết, tinh thần tử đạo, tình yêu vĩnh hằng, nó nở vào mùa xuân cũng là báo hiệu cho lễ Nowruz năm mới của người Ba Tư vốn đã là dịp lễ chính thức của người Iran trong hơn 3.000 năm. Như thường thấy, truyền thuyết có vai trò quan trọng.

Chuyện kể rằng vị vương tôn sống vào thế kỷ 6 Farhad khi nghe tin tình yêu lớn trong đời chàng, Shirin, bị sát hại, đã nhảy xuống từ một vách núi. Ở nơi có xác vị vương tôn, hoa tulip bắt đầu mọc lên, được tưới tắm bởi máu chàng.

Cũng vào thời đó, người hùng vĩ đại của Hồi giáo Shia, Hussein, cháu nội của Nhà tiên tri, đã tử đạo trong trận đánh chống triều đình Umayyad (Hồi Sunni) gần Karbala ở vùng nay là Iraq. Và bạn hẳn đã đoán được loài hoa gì mọc lên từ máu Hussein?

Thế nên tulip ngày nay là biểu tượng cho tinh thần tử đạo của Hồi giáo Shia, vốn nhấn mạnh ý chí thà chết vì chiến đấu cho chính nghĩa còn hơn sống bất chính. Tín điều này của đức tin Shia là cội rễ của cuộc đại ly giáo giữa hai dòng Hồi Sunni và Shia.

Trong cuộc chiến tranh Iran - Iraq 1980 - 1988, khi chính quyền Tehran kêu gọi thanh niên ra chiến trường, rồi hàng trăm nghìn người đã ngã xuống, hoa tulip xuất hiện ở rất nhiều nơi vinh danh các chiến binh tử đạo, và một trong những tiếng hô xung trận là "đất nào cũng là Karbala". Đấy chính là bối cảnh khi Nadimi thiết kế lá cờ mới.

Câu chuyện về lá cờ Iran, do đó không chỉ là về thiết kế, màu sắc hay họa tiết, mà là về cả một dân tộc vẫn đang đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: "Chúng ta là ai? Những người thừa kế của Đế chế Ba Tư hùng mạnh hay những người bảo vệ đức tin Hồi giáo thuần khiết?".

Sự tồn tại song song trong tâm tưởng của hai biểu tượng này (đóa tulip và dòng chữ cách điệu Allah) là sự giằng xé về bản sắc chưa bao giờ chấm dứt.

Đó là lòng hoài cổ, phong trào phục hoàng, và đối lập, khi cộng đồng Iran hải ngoại hoặc những người phản đối chính quyền hiện tại thường vẫy cao lá cờ sư tử và mặt trời, đại diện cho khát vọng về một Iran thế tục, tự do, gắn kết với gốc rễ Ba Tư tiền Hồi giáo.

Trong khi đó, đóa tulip và lời kính ngưỡng Allah đại diện cho tính chính thống và truyền thống của trật tự hiện hành, tinh thần sùng đạo chống lại những can thiệp đòi thay đổi xã hội Iran của phương Tây.