Lịch sử thăng trầm của Iran hiện đại - Kỳ 1: Mossadegh - vị thủ tướng đa hình tượng

Cuộc chiến của Mỹ và Israel nhắm vào Iran mấy ngày qua là những diễn biến mới nhất trong lịch sử phức tạp và đầy biến động của một quốc gia với nền văn minh mấy nghìn năm...

Hình ảnh Mossadegh xuất hiện trong cuộc biểu tình của sinh viên Iran năm 2013 - Ảnh: Reuters

... Cùng trữ lượng

Mossadegh trên bìa tạp chí Time - Ảnh: Time.com

Thành bại do dầu mỏ

Kết cục của Mossadegh gắn liền với dầu mỏ không kém số phận của nhiều nhà lãnh đạo Iran hiện giờ. Kể từ khi phát hiện dầu mỏ ở Iran vào năm 1908, Công ty Dầu mỏ Anh - Ba Tư - trong đó Chính phủ Anh nắm cổ phần đa số - kiểm soát việc khoan, khai thác và bán dầu của Iran.

Những người theo chủ nghĩa dân tộc Iran đã đấu tranh đòi quốc hữu hóa ngành dầu mỏ từ đầu những năm 1940 nhưng Anh lúc đó vẫn là một siêu cường thuộc địa toàn cầu đã tìm mọi cách cản trở.

Shah Pahlavi lên nắm quyền với sự hỗ trợ trực tiếp từ London và Mossadegh là lần đầu tiên chế độ quân chủ do phương Tây hậu thuẫn phải đối mặt với thách thức dân chủ nghiêm túc.

Tuy nhiên hai năm sau, ngày 19-8-1953, chiến dịch Ajax đã được triển khai ở Tehran để lật đổ chính phủ Mossadegh trong cuộc đảo chính bạo lực do CIA và MI6, các cơ quan tình báo của Mỹ, Anh tài trợ và lên kế hoạch làm nhiều người thiệt mạng. Mossadegh bị xét xử vì tội phản quốc và một số người theo ông bị bắt giữ, tra tấn, bỏ tù, thậm chí hành quyết.

Sau cuộc đảo chính, Mossadegh phải chịu ba năm biệt giam, rồi 10 năm quản thúc tại gia đến khi ông qua đời vì bệnh ung thư vào ngày 5-3-1967.

Di sản với bản sắc Iran

Tuy nhiên Mossadegh thực ra không bao giờ chết. Khi cuộc cách mạng Hồi giáo đưa các giáo sĩ lên nắm quyền vào năm 1979, những người theo chủ nghĩa dân tộc chống vị Shah đã tìm cách hồi sinh ký ức về Mossadegh. Đại lộ Pahlavi ở Tehran được đổi tên thành đại lộ Mossadegh. Nhưng di sản mà ông để lại cho bản sắc Iran là vô cùng phức tạp.

Tuy ông chắc chắn là một nhà ái quốc, trong mắt giáo chủ Khomeini và những nhà lãnh đạo mới, Mossadegh còn là người thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc Ba Tư chứ không phải Hồi giáo.

Đại lộ Mossadegh sau đó lại được đổi tên thành Vali Asr, theo tên vị imam được tôn kính mà người Hồi giáo Shiite tin rằng sẽ có ngày tái sinh để lập nên cộng đồng chính trị Hồi giáo toàn thể thống nhất. Tuy nhiên ngay cả giáo chủ Khomeini cũng cẩn trọng không đi quá xa và thường tránh nhắc tới Mossadegh thay vì chỉ trích ông gay gắt hay công khai.

Đến đầu những năm 2000, tâm lý tôn sùng Mossadegh hồi sinh bởi chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy và tình trạng thất vọng chung trong xã hội với những quy định tôn giáo quá khắt khe.

Di sản Mossadegh giờ được khoác lên một hình tượng mới: nhân vật truyền cảm hứng cho giới trẻ vốn khao khát người anh hùng dấn thân và đổi mới, hình tượng mà họ không tìm thấy ở các giáo sĩ hay các vị vua. Vì lẽ đó trong nhiều chiến dịch, phe "cải cách" và "ôn hòa" ở Iran thường xuyên viện tới hình ảnh khuôn mặt buồn bã của tiến sĩ Mossadegh như một vị thánh bảo hộ.

Từ vị thủ tướng dân tộc chủ nghĩa Ba Tư, tới người tranh đấu chống phương Tây và giờ là hình tượng cho đổi mới, Mossadegh hội tụ trong ông rất nhiều luồng tư tưởng chủ đạo của xã hội Iran, điều chắc chắn sẽ còn tác động lâu dài tới mọi cuộc tranh đấu ở quốc gia này trong tương lai.

-----------------------------------

Kỳ tới: Pahlavi, nhà quân chủ đầy nghịch lý

Chiến sự Trung Đông: Mỹ sẽ gia tăng đáng kể cường độ tấn công Iran trong 24 giờ?

Chiến sự Trung Đông bước sang ngày thứ 4 và các bên đều cho thấy dấu hiệu có thể leo thang đáng kể quy mô hủy diệt. Dù vậy ông Trump cũng nói ông "không nghĩ rằng việc triển khai bộ binh sẽ cần thiết" trong cuộc chiến chống Iran.