Nhiều vụ tranh chấp đất đai của cha mẹ để lại, khiến anh em ruột thịt mất tình thân - Ảnh minh họa: NGỌC THÀNH
Trong không gian tĩnh lặng và trang nghiêm của phòng xét xử tại các tòa án luôn có những khoảnh khắc im lặng nhưng lại nặng hơn cả lời tuyên án. Đó là lúc thẩm phán phải đối diện những vụ án người thân sống chết tranh giành đất đai bất chấp cả tình máu mủ.
Vì đất đai mà con hại mẹ, chú hại cháu, anh hại em
Tấc đất là tấc vàng, vốn là sinh kế, là nơi thờ tự tổ tiên, bỗng một ngày trở thành tài sản lớn để anh em tranh chấp, thành nhát dao đâm vào lòng đạo nghĩa.
Cuối năm 2025, Tòa án khu vực 5 tỉnh Quảng Trị xét xử một vụ án hình sự đau lòng mà mâu thuẫn bắt đầu từ chuyện anh em tranh chấp đất đai thừa kế.
Bị cáo tên Tuấn (đã đổi tên nhân vật), vốn là nông dân hiền lành, nghi ngờ anh Trung (anh của Tuấn) xúi giục một người anh khác khởi kiện mình để tranh chấp đất.
Tuấn uống rượu rồi cầm dao đến tìm anh Trung để "hỏi chuyện". Con trai của anh Trung ra can ngăn thì bị Tuấn đâm dao làm thủng mắt trái, tỉ lệ thương tật 71% vĩnh viễn.
Bản án tuyên Tuấn mức án 6 năm tù và bồi thường cho cháu 600 triệu đồng. Người đàn ông ngoài 50 tuổi ấy giờ đây phải đối diện với bốn bức tường đá, để lại sau lưng vợ, con mất chỗ dựa và gánh nặng tiền bồi thường.
Không biết mảnh đất đang tranh chấp có giá trị bằng số tiền bồi thường mà Tuấn và gia đình đang gánh hay không. Nhưng mất mát lớn hơn là tình thân máu mủ giữa anh em, chú cháu mãi không thể hàn gắn. Đứa cháu gọi Tuấn bằng chú ruột có khả năng lỡ dở tương lai vì nhát dao oan nghiệt của chú mình.
Những cuộc chiến "nồi da nấu thịt" vì đất đai đôi khi bắt nguồn từ những toan tính như vụ án ba người con gái mang xăng đốt nhà mẹ đẻ. Mét vuông đất đã biến những đứa con lớn lên từ cơm mớm trong miệng mẹ thành người đem xăng đốt mẹ.
Hay vụ án tại Đan Phượng (Hà Nội), chỉ vì tranh chấp... 50cm đất giáp ranh, người anh trai đã truy sát cả gia đình em ruột. Bốn người trong một gia đình tử vong và người anh nhận bản án tử hình.
Những mét vuông đất ấy, dù có trị giá hàng tỉ đồng cũng không thể bằng mạng sống của người thân, tự do của bản thân. Đau đớn nhất là tiếng xấu để lại muôn đời sau cho gia đình, dòng tộc.
Di chúc, hợp đồng rõ ràng sẽ hạn chế tranh chấp đất đai
Lợi ích vật chất bỗng chốc trở thành phép thử khiến con người ta sẵn sàng gạt bỏ hiếu nghĩa để chạy theo những con số vô hồn trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, biến những người thân thành kẻ thù.
Từng ngồi lâu trên ghế "quan tòa", tôi hiểu rằng những mâu thuẫn này thường là kết quả tích tụ những tị hiềm, ích kỷ qua nhiều thế hệ, được cộng hưởng bởi sự lỏng lẻo trong việc xác lập quyền sở hữu tài sản giữa những người thân.
Nhiều gia đình Việt Nam vẫn duy trì thói quen "tin tưởng là chính", cho đứng tên hộ, tặng cho đất bằng miệng, không làm thủ tục phân chia rõ ràng.
Lúc giá trị đất thấp thì không có gì nhưng khi đất lên giá, "lòng tham" trỗi dậy thì những người trong cuộc bám vào các kẽ hở pháp lý để tranh giành nhau.
Pháp luật đang ngày hoàn thiện hơn để điều chỉnh các tình huống thực tế nhưng vô tình kích hoạt các tranh chấp tiềm ẩn khiến cuộc đua giành giật mét vuông đất trở nên quyết liệt hơn bao giờ hết.
Để giảm thiểu những bi kịch này, cần sự chuyển biến từ nhiều phía mà quan trọng nhất là việc minh bạch hóa tài sản gia đình thông qua các văn bản pháp lý hợp pháp thay vì những lời hứa hẹn bằng miệng đầy rủi ro.
Cha mẹ lập di chúc rõ ràng, làm hợp đồng tặng cho có điều kiện chính là cách văn minh nhất để bảo vệ tình thân bền vững trước những biến động của cuộc đời.
Trước khi ký đơn kiện người thân, hãy nhớ lại kỷ niệm cùng chung mái nhà
Trong các vụ án tranh chấp đất đai giữa người thân, hội đồng xét xử không chỉ là phân định đúng sai theo các điều luật cứng nhắc mà đôi khi phải đóng vai người làm công tác xã hội, thấu hiểu sâu sắc tâm lý và bối cảnh dòng tộc để tìm ra giải pháp hàn gắn.
Nhưng khi mâu thuẫn đã thành vụ án hình sự thì chúng tôi buộc phải áp dụng pháp luật nghiêm minh để bảo vệ trật tự xã hội dù trong lòng người cầm cân nảy mực không khỏi xót xa.
Bị cáo có thể được hưởng các tình tiết giảm nhẹ, được hưởng hình phạt thấp hơn khung quy định nhưng cũng chỉ là sự an ủi muộn màng sau khi những hậu quả về thể xác và tinh thần đã xảy ra. Những bản án tử hình, án tù đằng đẵng dành cho những kẻ vì đất mà giết hại người thân là cái giá quá đắt, nhưng đau đớn nhất là sự cô độc nơi lao tù và bản án lương tâm trong suốt phần còn lại của cuộc đời.
Pháp luật có thể phân định ranh giới đất đai bằng các biên bản xác định mốc giới hoặc bản đồ địa chính, nhưng không có một quy định nào khâu lành những vết sẹo trong tim của những người trong cuộc sau cuộc đấu lý nảy lửa tại tòa.
Sau mỗi phiên tòa tranh chấp đất đai, dù phần thắng thuộc về ai thì tất cả đều là kẻ bại trận trước tòa án lương tâm.
Sau mỗi phiên tòa hình sự liên quan đến đất đai, hình ảnh đọng lại trong tôi luôn là cái bóng lầm lũi của bị cáo và tiếng nấc nghẹn của người thân hai phía tại sân tòa.
Mong rằng mỗi người, trước khi vung tay hay ký tên vào một đơn kiện người thân, hãy nhớ lại những kỷ niệm chung dưới một mái nhà, nhớ về nguồn cội và sự hy sinh của cha ông, trân quý nơi thờ tự gia tiên, dòng tộc… để thấy rằng mét vuông đất dù quý giá đến đâu cũng không thể rộng lớn bằng sự bình yên trong tâm hồn và sự vẹn tròn của tình máu mủ.
Bởi cuối cùng, khi nằm xuống, người ta cũng chỉ cần một mét vuông đất để nương thân, nhưng tình thương và đạo đức mới là thứ tồn tại mãi mãi trong tâm khảm của những người ở lại.
