Trong một hang muối đang thi công ở Mỹ - Ảnh: Open Government Access
Nhưng chính xác thì dự trữ chiến lược là gì, và quốc gia nào đang nắm giữ kho dự trữ lớn nhất thế giới?
Công nghệ Mỹ
Tuần trước, khi 32 quốc gia công bố xả kho dự trữ dầu thô khẩn cấp trong nỗ lực ổn định giá dầu đang tăng vọt, họ đã hành động theo một thỏa thuận chung.
Các nước này đều là thành viên Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), liên minh những quốc gia tiêu thụ năng lượng lớn được thành lập vào năm 1974 nhằm đối phó với cuộc khủng hoảng dầu mỏ lịch sử 1973, khi giá dầu tăng gấp bốn lần chỉ trong khoảng thời gian ngắn.
Kho dự trữ dầu mỏ hiện đại đầu tiên được Mỹ thành lập năm 1975, sau khi lệnh cấm vận của các nước Ả Rập làm lộ rõ sự tổn thương của nguồn cung năng lượng toàn cầu. Ngày nay hầu hết các cường quốc đều duy trì dự trữ chiến lược về dầu mỏ.
Trong hệ thống phối hợp của IEA, các nước nắm giữ hơn 1,2 tỉ thùng dầu dự trữ khẩn cấp do nhà nước kiểm soát và khoảng 600 triệu thùng nữa của doanh nghiệp tư nhân.
Tuy nghe nhiều, toàn bộ lượng dự trữ 1,8 tỉ thùng cũng chỉ đủ đáp ứng nhu cầu dầu mỏ trong 90 ngày của nước Mỹ, ở mức độ hoạt động bình thường là khoảng 20 triệu thùng/ngày, cũng là lượng dầu thương mại đi qua eo Hormuz mỗi ngày trước chiến tranh.
Gần một nửa tổng dự trữ nói trên hiện do Mỹ nắm giữ (415 triệu thùng trong các kho liên bang và 439 triệu thùng ở kho tư nhân).
Trong đợt xả kho vừa rồi, IEA có trụ sở tại Paris cho biết các thành viên sẽ giải phóng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ. Đây là mức cao hơn gấp đôi so với lần xả kho lớn gần nhất vào năm 2022, khi cuộc chiến của Nga ở Ukraine nổ ra: 182 triệu thùng.
Trong đó Mỹ dẫn đầu với mức đóng góp 172 triệu thùng từ Kho dự trữ dầu mỏ chiến lược (SPR). Nhật Bản thông báo sẽ xả kho khoảng 80 triệu thùng, tương đương khoảng 45 ngày nhu cầu trong nước. Các bên đóng góp khác bao gồm Đức, Úc, Pháp, Hàn Quốc và Anh.
Trong các kho dự trữ này, SPR của Mỹ không chỉ là lớn nhất mà còn đặc biệt nhất, được cấu thành hoàn toàn từ dầu thô và lưu trữ trong các hang muối dưới lòng đất dọc bờ biển vịnh Mexico.
Không chứa trong bể thép như ở nhiều kho dự trữ khác, dầu thô tại bốn khu vực dự trữ dầu chính của Mỹ: Bayou Choctaw, West Hackberry (đều ở Louisiana), Big Hill và Bryan Mound (đều ở Texas) được lưu trữ bằng kỹ thuật rất đặc biệt: đào các hang muối khổng lồ sâu dưới lòng đất.
Hơn 60 hang muối này với công suất tối đa 700 triệu thùng dầu nằm khoảng 600-1.200m dưới lòng đất, thường cao vài trăm mét và có đường kính vài chục tới cả trăm mét, có hình dáng như quả lê hoặc giọt nước để ổn định áp lực khi chứa một lượng chất lỏng lên tới 2-3 tỉ lít.
Lựa chọn này có những lý do kinh tế và chiến lược tối hậu và là một kỳ quan thật sự của năng lực con người.
Những khối muối khổng lồ không tan trong dầu, có đặc tính không thấm (do dạng tinh thể đặc gần như không có lỗ rỗng), tự liền lại nếu nứt và trở nên "dẻo" dưới áp lực lớn, trở thành "thành bể" lý tưởng để chứa dầu.
Để tạo ra những nhà kho vách muối khổng lồ ở độ sâu như vậy, các kỹ sư Mỹ sẽ bơm nước xuống lớp muối dưới lòng đất, làm muối tan ra, rồi hút nước muối lên và bơm dầu vào khoảng trống xuất hiện.
Bằng phương pháp này Mỹ có thể dự trữ lượng dầu lớn nhất thế giới với chi phí thấp hơn khoảng 5-10 lần so với phương pháp truyền thống là xây bể thép trên mặt đất.
Nhưng với siêu cường số 1 thế giới, chi phí chỉ là biến số thứ yếu của phương trình. Yếu tố quan trọng nhất khiến Mỹ lựa chọn phương án "hạ thổ" là vấn đề an ninh.
Với tổng diện tích hơn 10km2, nếu như toàn bộ hệ thống lưu trữ này được đưa lên đất liền, nó sẽ trở thành mục tiêu hết sức khó bảo vệ và cực kỳ tốn kém về mặt an ninh, nhất là do tính chất dễ cháy nổ của dầu.
Dầu dự trữ cũng không thuần túy "nằm yên". Được kết nối thẳng ra các cảng biển qua hệ thống đường ống (nên các kho chứa cần nằm ven vịnh Mexico), hàng triệu thùng dầu được di chuyển ra vào thường xuyên để duy trì vị thế chiến lược của Mỹ cả trong nước và trên trường quốc tế, tùy theo diễn biến thời sự.
Về cơ bản, Bộ Năng lượng Mỹ được giao mua trực tiếp dầu thô trên thị trường mở để lấp đầy các kho dưới lòng đất khi giá thấp. Chính phủ cũng có thỏa thuận trao đổi dầu với các công ty tư nhân, theo đó các công ty cho kho dự trữ chính phủ "vay dầu" và sẽ được hoàn trả cũng bằng dầu, kèm theo một lượng dầu "lãi suất" không khác gì một khoản vay ngân hàng.
Đổi lại, kho dự trữ còn có vai trò lưu trữ dầu thừa giúp các doanh nghiệp tư nhân trong những giai đoạn nhu cầu yếu. Tất cả tạo thành một hệ thống khép kín theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng có vai trò then chốt đảm bảo rằng vị thế siêu cường số 1 của Mỹ không dễ lung lay chỉ vì một biến cố ngoài dự liệu.
Một kho chứa dầu mênh mông ở Chu Hải, Trung Quốc - Ảnh: Reuters
Quy mô Trung Quốc
Kho dự trữ của Mỹ là rất ấn tượng cả về quy mô và công nghệ nhưng nhiều nguồn thông tin cho rằng chính Trung Quốc mới đang là quốc gia sở hữu kho dầu lớn nhất thế giới.
Dù Bắc Kinh coi số liệu dự trữ dầu mỏ chiến lược là bí mật quốc gia, công ty phân tích vận tải và năng lượng Vortexa năm 2025 ước tính tổng kho dự trữ của nước này là khoảng 1,3 tỉ thùng, tức nhiều hơn tất cả các nước IEA cộng lại.
Nếu đúng như vậy, kho này đủ để duy trì hoạt động của nền kinh tế Trung Quốc trong tối đa 3-4 tháng.
Trong kế hoạch kinh tế năm năm mới nhất, công bố vào giữa tháng 3-2026, giới lãnh đạo nước này đã kêu gọi mở rộng hơn nữa các kho dự trữ dầu chiến lược, tiếp nối nhiều năm tích trữ mạnh mẽ. Thực ra so với phương Tây, Trung Quốc bắt đầu dự trữ dầu mỏ chiến lược muộn hơn.
Tiểu mục "Thiết lập dự trữ dầu mỏ chiến lược và bảo vệ an ninh năng lượng quốc gia" xuất hiện lần đầu trong Kế hoạch năm năm lần thứ 10 của Trung Quốc vào năm 2001. Công tác quy hoạch và xây dựng được triển khai từ năm 2003 và như với nhiều dự án hạ tầng khác, diễn ra với tốc độ chóng mặt.
Theo đó, chương trình xây dựng dự trữ dầu mỏ quốc gia được chia làm ba giai đoạn: trong giai đoạn 1 và 2 là các trung tâm dự trữ quy mô lớn ở các tỉnh thành phố: Ninh Ba, Chiết Giang, Liêu Ninh, Sơn Đông, Tân Cương, Cam Túc, Thiên Tân, Quảng Đông và Giang Tô. Giai đoạn 3 hiện đang được triển khai.
Hầu hết các kho dầu nằm ở khu vực kinh tế phát triển dọc vùng duyên hải phía đông Trung Quốc vốn thuận tiện cho tàu chở dầu lớn cập bến và tiếp giáp các khu phức hợp hóa dầu lớn.
Tuy nhiên do kho dự trữ dầu mỏ có thể trở thành mục tiêu trong một cuộc chiến tranh hoặc tấn công khủng bố, một số kho được đưa vào sâu trong vùng nội địa tây bắc, cũng là nơi bố trí đường ống dẫn dầu thô Trung Quốc - Kazakhstan đi qua Tân Cương.
Tuy từ giai đoạn quy hoạch, giới chức Trung Quốc đã đề xuất mục tiêu đến năm 2020 tổng dự trữ dầu thô cả nhà nước và thương mại phải đạt mức tương đương khoảng 100 ngày nhập khẩu, con số chính xác là bí mật quốc gia.
Trung Quốc gần đây đưa ra lời kêu gọi "Xây dựng một quốc gia năng lượng mạnh mẽ". Văn bản này viết: "An ninh và ổn định năng lượng có tầm quan trọng hàng đầu đối với nền kinh tế quốc gia và sinh kế của nhân dân". Từ đó dẫn tới "yêu cầu cấp thiết về tăng cường an ninh năng lượng và giành thế chủ động trong cạnh tranh nước lớn.
Hiện nay các cuộc xung đột khu vực thường xuyên làm trầm trọng thêm các rủi ro địa chính trị và Mỹ tiếp tục ngăn chặn và kiềm chế Trung Quốc, làm cho việc chính trị hóa và vũ khí hóa các vấn đề năng lượng trở nên nổi cộm hơn".
Do đó, "xây dựng một quốc gia năng lượng mạnh mẽ… là cách duy nhất để đất nước đạt được an ninh năng lượng cơ bản".
************
Cuộc cách mạng dầu đá phiến Mỹ đã thay đổi cuộc chơi ra sao và tương lai nào cho các hình thức năng lượng xanh khi thế giới vẫn còn quá phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch.
>> Kỳ tới: Dầu đá phiến và cuộc chiến Iran
