Chinh phục những vì sao - Kỳ 8: Phi thuyền Apollo và thảm kịch đầu tiên

Hình minh họa về tàu vũ trụ không người lái Pioneer 10 bay qua sao Mộc - Ảnh: NASA

Là hai siêu cường duy nhất trên thế giới chạy đua vào kỷ nguyên vũ trụ từ cuối thập niên 50 của thế kỷ 20, trong lúc Liên Xô thực hiện chương trình Luna vượt ra khỏi quỹ đạo Trái đất để khám phá Mặt trăng, thì Mỹ cũng tập trung đầu tư cho chương trình Pioneer và sau đó là Apollo.

Giai đoạn đầu, Liên Xô dẫn trước bởi các vụ phóng tàu Luna không người lái thám thính Mặt trăng, nhưng sau đó chính Mỹ mới là quốc gia thành công đưa phi hành gia của mình đổ bộ xuống "chị Hằng".

Chương trình Người tiên phong

Theo nguồn lịch sử Cơ quan Hàng không và Vũ trụ quốc gia Mỹ (NASA), chương trình không gian Pioneer (người tiên phong) là chuỗi hoạt động phóng tàu vũ trụ sớm đến Mặt trăng và quỹ đạo các hành tinh từ năm 1958 - 1969. Đây là nỗ lực của Mỹ nhằm cạnh tranh vị thế dẫn đầu vào kỷ nguyên vũ trụ trong thời kỳ hai siêu cường Liên Xô - Mỹ đối đầu Chiến tranh lạnh.

Ban đầu, các vụ phóng tàu Pioneer tập trung nhiệm vụ khám phá Mặt trăng, sau đó các vụ phóng tiếp theo nhằm nghiên cứu liên hành tinh. Một số nỗ lực đầu tiên bị thất bại nhưng đóng góp nền tảng kỹ thuật cho các vụ phóng thành công sau đó cùng các thông tin mới mẻ về bức xạ vũ trụ, gió mặt trời và khả năng sinh tồn của phi hành gia trên không gian.

Cùng tên gọi Pioneer được đánh số thứ tự từ 1 - 13, nhưng chương trình này của NASA được thiết lập bốn nhóm tàu vũ trụ riêng biệt dành cho các chuyến bay lên Mặt trăng và liên hành tinh. Vụ phóng đầu tiên của Mỹ với mục đích tiếp cận Mặt Trăng thực hiện ngày 17-8-1958.

Phi thuyền được thiết lập bay theo quỹ đạo quanh Mặt trăng và mang theo máy quay phim, máy dò vi thiên thạch, máy đo từ trường. Tổng thống Dwight D. Eisenhower và Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Neil H. McElroy rất ủng hộ các dự án phóng sớm này. Nếu hoàn thành, chương trình vũ trụ Mỹ sẽ "vượt mặt" Liên Xô.

Tuy nhiên, khoa học vũ trụ Mỹ đã kém may mắn với vụ phóng này. Tên lửa bất ngờ phát nổ chỉ 74 giây sau khi rời mặt đất, và sứ mệnh thất bại được đặt tên Pioneer 0 (lẽ ra Pioneer 1). Sử dụng lực đẩy của tên lửa đạn đạo tầm trung Thor có thể mang đầu đạt hạt nhân, phi thuyền được phóng lúc 12:18:00 GMT ngày 17-8-1958.

Chương trình bay thiết lập tàu đến quỹ đạo Mặt trăng ở cao độ 29.000km và sẽ bay trên đây khoảng hai tuần để thực hiện các nhiệm vụ khoa học, trong đó chụp ảnh phần tối Mặt trăng.

Sau khi cất cánh đến độ cao 15,2km, tên lửa đẩy Thor bất ngờ phát nổ tầng tầng thứ ba ở giây thứ 73,6. Trước ồn ào của dư luận và báo giới, một số quan chức Mỹ nói đây là vụ phóng thử nghiệm nên "không ngạc nhiên trước thất bại này".

Đến 11-10-1958, Mỹ lại phóng Pioneer 1. Phi thuyền không người lái đạt độ cao 115.000km thì bị sự cố trong quá trình tách tầng thứ ba của tên lửa. Nó không đủ vận tốc đến quỹ đạo Mặt trăng và bị rơi. Tuy nhiên, đến thời điểm đó, con tàu vũ trụ này của người Mỹ đã bay xa Trái đất hơn bất kỳ vật thể nhân tạo nào trước đó...

Chấp nhận xem thất bại là thử nghiệm, Mỹ lại phóng Pioneer 2 (ngày 8-11-1958) và Pioneer 3 (ngày 6-12-1958). Tuy nhiên, hai phi thuyền này cũng chỉ bay được đến cao độ 1.550km và 107.500km, vì tầng thứ ba của tên lửa không hoạt động với Pioneer 2 và ngừng hoạt động sớm với Pioneer 3. Điều đặc biệt là gần một tháng sau, Liên Xô phóng tàu thăm dò Luna 1 thành công vào ngày 2-1-1959 sau khi cũng trải qua một số thất bại không được công bố. Như vậy, Liên Xô lại một lần nữa dẫn trước Mỹ trong chương trình khám phá Mặt trăng.

Tiếp tục cuộc đua, ngày 3-3-1959, Mỹ phóng thành công Pioneer 4. Tàu bay cách Mặt trăng 59.000km và được theo dõi đến không gian sâu 650.000km cách Trái đất. Tuy nhiên sang ngày 2-9 cùng năm, tàu Luna 2 của Liên Xô đã trở thành vật thể đầu tiên của nhân loại chạm được vào Mặt trăng. Mỹ coi như chậm chân sau Liên Xô trong cuộc đua chạm vào dung nhan "chị Hằng", ít nhất là ở giai đoạn đầu này. Sau đó, Mỹ vẫn tiếp tục chương trình Pioneer nhưng chuyển hướng bay xa hơn để nghiên cứu các quỹ đạo Mặt trời, sao Hỏa, sao Kim.

Tàu Pioneer 5 phóng ngày 11-3-1960 và được theo dõi thành công đến khoảng cách 44 triệu km trong không gian sâu. Chưa có vật thể nào của loài người bay được xa như vậy vào thời điểm đó.

Ngày 27-1-1967, phi hành gia Gus Grissom, Ed White và Roger Chaffee (từ trái sang phải) chuẩn bị cho chuyến bay Apollo có người lái đầu tiên - Ảnh: NASA

Apollo và nỗ lực của Mỹ lên Mặt trăng

Ngoài chương trình vũ trụ Pioneer, thập niên 60 của thế kỷ trước NASA được sự hỗ trợ nguồn lực từ chính phủ và quốc hội Mỹ còn đầu tư phát triển chương Apollo khám phá Mặt trăng. Cũng gặp những thất bại, đặc biệt là mất mát phi hành gia nhưng cuối cùng NASA đã thành công rực rỡ.

Và cho đến nay, Mỹ vẫn tự hào là siêu cường duy nhất đưa được 12 người lên Mặt trăng, dù cuộc đua khám phá vũ trụ này còn sự tham gia của châu Âu, Ấn Độ, Nhật Bản, Trung Quốc trong vài thập niên gần đây.

Phi hành gia Neil Armstrong, một trong hai người Mỹ đầu tiên in dấu chân mình và cắm cờ Mỹ trên "chị Hằng" vào năm 1969, đã nói câu đi vào lịch sử: "Đó là bước chân nhỏ của một người, nhưng là bước tiến khổng lồ của toàn nhân loại".

Thật ra, ngay từ đầu chương trình phóng Apollo có người lái, Mỹ đã chịu một thảm kịch bi thương như chính báo chí Mỹ viết sự thất bại này làm cho người dân họ phải đổ lệ.

Tài liệu lịch sử NASA ghi lại nỗi đau của ngành khoa học vũ trụ Mỹ ngày 27-1-1967: "Khi phi hành đoàn Apollo đầu tiên là Gus Grissom, Ed White và Roger Chaffee đang tiến hành mô phỏng trên bệ phóng ở Florida thì đám cháy bất ngờ bùng phát trong khoang tàu. Trong môi trường 100% oxy mà NASA đang sử dụng lúc bấy giờ, ngọn lửa lan nhanh và giết chết cả ba người. Thảm họa này đã khiến NASA phải xem xét lại tất cả khía cạnh của chương trình và sửa đổi nhiều hệ thống của tàu vũ trụ".

Trang National air and space museum viết lại tỉ mỉ: "Quy trình thoát hiểm khẩn cấp yêu cầu tối thiểu 90 giây. Nhưng trên thực tế, phi hành đoàn chưa bao giờ hoàn thành các thao tác trong thời gian tối thiểu đó. Grissom phải hạ tựa đầu của White xuống để White có thể với tay lên trên và ra phía sau vai trái để kích hoạt một thiết bị kiểu bánh răng cóc, thiết bị này sẽ mở chốt đầu tiên trong một loạt các chốt. Theo một nguồn tin, White thực sự đã xoay được một phần của cần gạt trước khi bị khói làm ngạt thở.

Các kỹ thuật viên tàu vũ trụ chạy về phía khoang Apollo đang được niêm phong, nhưng trước khi họ kịp đến nơi, khoang điều khiển đã bị vỡ. Ngọn lửa và những đám khói đen dày đặc bốc lên, bao trùm căn phòng. Giờ đây, một mối nguy hiểm mới xuất hiện. Nhiều người lo sợ rằng ngọn lửa có thể kích hoạt hệ thống thoát hiểm khi phóng trên đỉnh Apollo.

Điều này, đến lượt nó, có thể gây cháy toàn bộ cấu trúc dịch vụ. Bản năng mách bảo mọi người phải thoát ra ngoài càng sớm càng tốt. Nhiều người đã làm vậy, nhưng những người khác cố gắng cứu các phi hành gia. Sức nóng dữ dội và khói dày đặc đã đẩy từng người một lùi lại, nhưng cuối cùng họ đã thành công. Thật không may, đã quá muộn".

Trước đó vào tháng 3-1965, phi hành gia Gus Grissom như đã tiên tri ngày định mệnh: "Nếu chúng tôi chết, chúng tôi muốn mọi người chấp nhận điều đó. Chúng tôi đang tham gia vào một công việc đầy rủi ro và chúng tôi hy vọng rằng nếu có bất cứ điều gì xảy ra với chúng tôi, nó sẽ không làm chậm trễ chương trình. Chinh phục không gian đáng để đánh đổi cả tính mạng".

>> Kỳ tới: Sự thật cờ Mỹ được cắm trên Mặt trăng thế nào?