Ảnh: REUTERS/Thaier Al Sudani.
Nhiều nhà ngoại giao từng làm việc với chính quyền Tehran vừa cho biết, chính phủ các nước châu Âu lo ngại phái đoàn đàm phán của chính phủ Mỹ có thể đang cố gắng ký kết thỏa thuận khung một cách vội vã với Iran, và thỏa thuận đó có thể sẽ khiến các vấn đề hiện tại trở nên nghiêm trọng hơn thay vì giải quyết chúng.
Chính phủ các nước này lo ngại, phái đoàn của chính quyền Washington, với mong muốn giành được thắng lợi ngoại giao cho Tổng thống Mỹ Donald Trump, có thể sẽ ký kết một thỏa thuận có nội dung hời hợt về chương trình hạt nhân của Iran và dỡ bỏ lệnh trừng phạt, trước khi phải đối mặt với các vòng đàm phán bổ sung phức tạp dài nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm.
Một nhà ngoại giao cấp cao của châu Âu cho biết, "những lo ngại hiện tại không phải về khả năng không có thỏa thuận nào được ký kết. Họ lo ngại thỏa thuận ban đầu sẽ có chất lượng thấp và dẫn tới hàng loạt các hậu quả về sau".
Trả lời các câu hỏi của Reuters, Nhà Trắng đã phủ nhận các chỉ trích này.
Phát ngôn viên Anna Kelly cho biết: "Tổng thống Trump đã chứng minh rõ ông có khả năng ký kết thỏa thuận có lợi cho chính phủ Mỹ và người Mỹ, và sẽ chỉ chấp nhận thỏa thuận đặt nước Mỹ lên hàng đầu".
Các nhà ngoại giao Pháp, Anh và Đức (nhóm E3) - các nước từng đàm phán với Iran từ năm 2003 tới nay - cho biết họ đã bị gạt ra ngoài lề các hoạt động thương lượng.
Từ năm 2013 tới năm 2015, chính phủ 3 nước trên đã phối hợp với chính phủ Mỹ để ký kết thỏa thuận yêu cầu chính phủ Iran giới hạn chương trình hạt nhân của mình để đổi lấy quyết định nới lỏng các lệnh trừng phạt, một thỏa thuận với tên Kế hoạch Hành động Phối hợp Toàn diện (JCPOA).
Trong năm 2018, ông Trump đã tuyên bố rút chính phủ Mỹ khỏi thỏa thuận này - được ký kết dưới thời ông Barack Obama - và khẳng định thỏa thuận này "mang tính quá có lợi một chiều".
Sau 40 ngày không kích, các nhà thương lượng của Mỹ và Iran đã quyết định tham gia đàm phán tại Islamabad trong tháng 4/2026, một lần nữa tập trung vào những đánh đổi về giới hạn chương trình hạt nhân để đổi lấy nới lỏng lệnh trừng phạt.
Trong Chủ Nhật, một số tín hiệu tại thành phố thủ đô của Pakistan đã cho thấy có hoạt động chuẩn bị cho một vòng thương lượng trực tiếp mới.
Các nhà ngoại giao nhận định sự thiếu tin tưởng cũng như chiến lược thương lượng trái ngược giữa các bên đang đẩy cao khả năng dẫn tới một thỏa thuận mỏng manh mà không bên ký kết nào có khả năng giữ vững.
Các nhà ngoại giao cho biết các bên có thể ký kết thỏa thuận khung được thiết kế dựa trên các điều khoản về hạt nhân và kinh tế. Tuy nhiên họ cũng cảnh báo các điều khoản về hạt nhân có thể gây nhiều tranh cãi nhất.
Một nhà ngoại giao châu Âu cho biết: "Chính phủ Mỹ cho rằng đồng ý về 3 hay 4 điều khoản trong một văn bản dài 5 trang là đủ, nhưng trong một văn bản về hạt nhân, mỗi điều khoản bị bỏ qua đều có thể dẫn tới hàng loạt các tranh cãi mới".
Các đàm phán hiện tại giữa Mỹ và Iran đang tập trung vào trữ lượng 440kg uranium được làm giàu lên mức 60% đồng vị phân hạch, một lượng vật liệu có thể được sử dụng để sản xuất nhiều vũ khí hạt nhân nếu tiếp tục được làm giàu.
Giải pháp được ưa chuộng hiện tại là thực hiện "pha loãng" lượng vật liệu này tại Iran dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Một giải pháp khác sẽ kết hợp giải pháp trên với hoạt động vận chuyển một phần vật liệu tới các nước khác.
2 nhà ngoại giao cho biết Thổ Nhĩ Kỳ và Pháp đã được cân nhắc làm các nước nhận vật liệu hạt nhân này. Quyết định vận chuyển vật liệu tới Mỹ có thể sẽ khó được Iran chấp nhận về mặt chính trị, và Nga là lựa chọn khó được chính quyền Washington chấp nhận.
Ngay cả những giải pháp đó cũng cần được thương lượng kỹ càng về vấn đề các phần vật liệu bị chôn sâu dưới lòng đất do các cuộc không kích, cũng như về phương pháp xác nhận số lượng và phương pháp vận chuyển chúng một cách an toàn.
Chính phủ Iran cũng đã cân nhắc lựa chọn dự trữ lượng vật liệu hạt nhân này tại các quốc gia khác trong một khoảng thời gian cố định.
Một nhà ngoại giao cho biết: "Bất kể điều gì xảy ra, thì đó cũng sẽ chỉ là điểm bắt đầu. Đó là lý do vì sao văn bản của JCPOA dài tới 160 trang".
Bên cạnh các tranh cãi về trữ lượng vật liệu hạt nhân, các bên cũng tranh cãi về việc cho phép Iran làm giàu uranium.
Ông Trump đã công khai theo đuổi mục tiêu hoàn toàn cấm Iran làm giàu uranium, trong khi chính phủ Iran khẳng định có quyền được làm giàu uranium cho mục đích dân sự và khẳng định không có ý định sản xuất vũ khí hạt nhân.
Một giải pháp thỏa hiệp có thể được các bên chấp nhận là yêu cầu tạm ngừng làm giàu trước khi cho phép tiếp tục làm giàu ở quy mô nhỏ dưới điều kiện khắt khe.
Các nước châu Âu khẳng định IAEA cần có vai trò chủ chốt trong vấn đề này, bao gồm cần được cấp quyền xác minh rộng rãi và quyền giám sát hoàn toàn không bị cản trở.
Các thương lượng về kinh tế tập trung vào khả năng nới lỏng lệnh trừng phạt và gỡ lệnh đóng băng tài sản của Iran.
Về ngắn hạn, chính phủ Iran mong muốn được hồi phục một phần tài sản bị đóng băng tại nước ngoài. Quyết định nới lỏng lệnh trừng phạt rộng rãi sẽ được đưa ra trong thời gian sau và sẽ cần được thông qua bởi các chính phủ các nước châu Âu, vì các lãnh đạo Iran đánh giá cao tầm quan trọng của hoạt động thương mại tại châu Âu về dài hạn.
Nguyễn Quang Minh (Theo Reuters)
