Hội nghị triển khai thực hiện định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI - Ảnh: GIA HÂN
Tôi đọc bản tin đó với sự đồng tình. Lập pháp lâu nay vẫn là khâu khó quy trách nhiệm nhất và một bộ chỉ số đo lường có thể làm thay đổi điều đó.
Nhưng ngay sau cảm giác đồng tình là một câu hỏi. Chúng ta sẽ chấm điểm cái gì?
Cái đúng của chủ trương này thì đã rõ. Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị ban hành ngày 30-4-2025 từng thẳng thắn chỉ ra rằng tư duy làm luật của ta còn nặng về quản lý, hệ thống pháp luật còn chồng chéo, mâu thuẫn, thủ tục rườm rà, phản ứng chính sách còn chậm.
Những "căn bệnh" ấy tồn tại một phần vì hiếm khi có ai bị gọi tên khi một đạo luật ra đời rồi gây vướng. Việc lấy kết quả chấm điểm làm căn cứ đánh giá người đứng đầu, như Phó thủ tướng nói, là cách buộc trách nhiệm vào một địa chỉ cụ thể. Đó là một bước tiến đáng mừng.
Tôi hiểu sức hấp dẫn của những con số. Chỉ số dễ đo nhất bao giờ cũng là chỉ số đếm được. Bao nhiêu văn bản trình đúng hạn, bao nhiêu dự luật hoàn thành trong quý. Sức ép ấy lại càng lớn khi khóa XVI có tới 192 nhiệm vụ lập pháp, riêng Chính phủ gánh 171. Nhưng đây cũng là chỗ tôi thấy cần thận trọng. Nếu thước đo chính là tiến độ và số lượng thì cái mà hệ thống được khuyến khích tạo ra sẽ là nhiều luật và làm nhanh, chứ chưa chắc là luật tốt. Mà một đạo luật vội vàng, chồng lên một đạo luật khác, lại đẻ thêm đúng căn bệnh mà Nghị quyết 66 muốn chữa.
Người hành nghề như chúng tôi cảm nhận chất lượng của một văn bản không nằm ở chỗ nó ra đời nhanh hay chậm, mà nằm ở tuổi thọ của nó.
Một nghị định vừa có hiệu lực đã phải sửa. Một điều khoản hiểu được hai cách khiến doanh nghiệp và cơ quan thực thi tranh cãi. Một quy định mới làm phát sinh thêm một loại giấy phép con. Đó mới là những thứ mà đời sống pháp lý phải gánh hằng ngày.
Một bộ KPI thực chất vì vậy cần đặt trọng số lớn vào những điều khó đếm hơn. Đánh giá tác động chính sách có được làm nghiêm túc hay chỉ làm cho có.
Việc lấy ý kiến có đến đúng người chịu tác động hay không. Và quan trọng nhất, một chính sách trình ra đã trả lời được câu hỏi mà chính Phó thủ tướng đặt ra hay chưa, đó là nó tháo gỡ điểm nghẽn nào và giảm chi phí tuân thủ nào cho người dân và doanh nghiệp.
Chấm điểm tiến độ thì dễ, chấm điểm chất lượng mới khó. Nhưng cái khó ấy mới đúng là thứ đáng đo. Cũng cần công bằng. Một thước đo chất lượng tuyệt đối là không có. Đánh giá tác động, tính thống nhất, chi phí tuân thủ đều khó lượng hóa, và bất kỳ ai từng làm chính sách đều hiểu điều đó. Chính vì khó nên giai đoạn thí điểm từ quý 3 năm nay là quãng thời gian quý để dò tìm bộ tiêu chí phù hợp, hơn là vội cố định nó.
Một KPI tốt cũng nên có chỗ thưởng cho sự mạnh dạn, cho những văn bản dám mở đường và chủ động chấp nhận rủi ro có kiểm soát theo đúng tinh thần mà Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhắc tại hội nghị. Bởi nếu thước đo chỉ phạt cái sai và cái chậm, người soạn luật sẽ chọn cách an toàn nhất là không đề xuất gì mới.
Tôi nghĩ về một đạo luật giống như một cây cầu. Người ta không khen một cây cầu vì nó được xây nhanh mà vì nó đứng vững qua nhiều mùa lũ và gánh được dòng xe mỗi ngày. Pháp luật cũng vậy. Điều đáng chấm điểm sau cùng không phải là chúng ta làm ra bao nhiêu luật trong một quý mà là những đạo luật ấy còn đứng vững và còn hữu ích sau bao nhiêu năm.
Một khi thước đo nhắm trúng vào đó, KPI sẽ thôi là áp lực thành tích và trở thành một lời nhắc về điều mà mọi đạo luật phải hướng tới.
