Bước tới đèo Ngang bóng xế tà - Kỳ cuối: Để Hoành Sơn Quan thoát cảnh 'cô đơn'

Theo đó, hai địa phương nên có các chủ trương thống nhất, chủ động "bắt tay" phối hợp trong việc xây dựng hồ sơ khoa học, xác định rõ phạm vi khoanh vùng bảo vệ di tích, tạo cơ sở pháp lý để trình Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích cấp quốc gia.

Công việc này không chỉ là bước đi mang tính pháp lý ban đầu mà còn là nền tảng cho triển khai các chương trình bảo tồn một cách đồng bộ và lâu dài".

TS Phan Tiến Dũng, nguyên giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Thừa Thiên Huế, phát biểu như vậy tại hội thảo khoa học Hoành Sơn Quan - đèo Ngang những vấn đề lịch sử và văn hóa diễn ra tại UBND phường Hoành Sơn, Hà Tĩnh ngày 21-5-2026.

Di tích mang "thân phận kép"

TS Dũng từng cùng lãnh đạo ngành văn hóa Đà Nẵng bắt tay hợp tác để biến Hải Vân Quan - một di tích từng có cảnh tương tự Hoành Sơn Quan ngày nay, được phục nguyên hoàn hảo, được công nhận di tích cấp quốc gia, tiến tới di tích cấp quốc gia đặc biệt, trở thành một điểm sáng du lịch của Việt Nam.

Trong khi đó Hoành Sơn Quan đang nằm trong "điểm nghẽn". Chẳng phải ở kinh phí hay kỹ thuật trùng tu mà nằm ở một nghịch lý quản trị kéo dài hơn hai thập kỷ, kẹt cứng giữa những lằn ranh hành chính hiện đại.

ThS Nguyễn Trí Sơn, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Hà Tĩnh, đã thẳng thắn chỉ ra: "Hoành Sơn Quan hay như nhân dân địa phương quen gọi "cổng trời" là do vua Minh Mạng trực tiếp chỉ đạo xây dựng để "xét hỏi quân gian" như lời nhà vua từng nói và đây là di sản văn hóa quốc gia, không thuộc sở hữu địa phương Quảng Bình (nay là Quảng Trị) hay Hà Tĩnh".

Vậy mà công trình lại trong trạng thái "thân phận kép" đầy oái ăm: năm 2002, UBND tỉnh Quảng Bình xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp tỉnh; đến năm 2005 UBND tỉnh Hà Tĩnh cũng ban hành quyết định tương tự cho chính công trình này.

Suốt 20 năm sau đó, do chưa thống nhất được cơ chế phối hợp và hồ sơ chung, Hoành Sơn Quan mãi lỡ hẹn với tấm bằng di tích cấp quốc gia.

TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế, nhận định đầy trăn trở: "Một di tích có giá trị vượt khỏi địa giới hành chính lại bị kẹt trong logic quản lý theo ranh giới hành chính".

Hệ quả của sự "dùng dằng" này là di tích lâm vào cảnh "cha chung không ai khóc". Trong khi các cơ quan chuyên môn mải mê tranh luận về việc cổng mở ra hướng nào hay địa giới phân thủy lệch sang đâu thì di tích liên tục bị xâm hại.

Khu vực khoanh vùng bảo vệ bị lấn chiếm bởi mộ chí tư nhân; gạch đá bong tróc được trám vá tạm bợ bằng xi măng; những công trình tín ngưỡng tự phát mọc lên làm biến dạng không gian nguyên gốc.

Bài học từ Hải Vân Quan: từ "sở hữu" sang "đồng quản trị"

Tại bàn tròn thảo luận, các chuyên gia đều thống nhất rằng: Hoành Sơn Quan cần một "lối thoát" tương tự như mô hình Hải Vân Quan. TS Phan Tiến Dũng, người trực tiếp tham gia "gỡ nút thắt" cho Hải Vân Quan, chia sẻ: "Điểm cốt lõi không chỉ nằm ở vấn đề kỹ thuật mà trước hết là ở việc thay đổi tư duy, kiến tạo một cơ chế quản lý liên vùng có hiệu lực".

Hải Vân Quan từng trải qua giai đoạn hoang phế tương tự do tranh chấp quản lý giữa Thừa Thiên Huế và Đà Nẵng. Bước ngoặt chỉ đến khi hai địa phương chấp nhận gạt bỏ tư duy sở hữu cục bộ để cùng lập hồ sơ di tích quốc gia, cùng đóng góp ngân sách theo nguyên tắc 50/50 và cùng phối hợp tái phục hồi dựa trên những cứ liệu khảo cổ học nghiêm túc.

Với Hoành Sơn Quan, giải pháp cấp bách hiện nay là Hà Tĩnh và Quảng Trị cần xây dựng một quy chế phối hợp quản lý thống nhất dưới sự điều phối của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch. Thay vì coi di tích là tài sản riêng, hai địa phương cần nhìn nhận đây là di sản chung của quốc gia để cùng chung tay bảo tồn.

Theo ThS Nguyễn Trí Sơn: "Hoành Sơn Quan là một di tích xứng đáng được xếp hạng quốc gia vì tầm quan trọng, ý nghĩa lịch sử, văn hóa và kiến trúc vốn có của nó.

Theo chúng tôi, lãnh đạo các cơ quan chuyên môn của hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị cần hợp tác và học hỏi kinh nghiệm của tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế) và TP Đà Nẵng trong việc xếp hạng và tu bổ tôn tạo di tích Hải Vân Quan".

Việc nâng cấp Hoành Sơn Quan thành di tích cấp quốc gia là bước đi tất yếu để xác lập vị thế và huy động nguồn lực đầu tư xứng tầm. Như TS Phan Tiến Dũng khẳng định chỉ khi có sự đồng thuận cao về nhận thức, chúng ta mới có thể "đưa những giá trị của quá khứ trở về cộng hưởng, hòa vào cuộc sống hiện tại".

Đánh thức "cổng trời"

Nhìn về tương lai, Hoành Sơn Quan không thể chỉ là một điểm dừng chân tĩnh lặng trên đỉnh đèo. Các chuyên gia quản trị du lịch đã vẽ ra một viễn cảnh rực rỡ hơn thông qua chiến lược kinh tế sáng tạo. ThS Phan Thị Thúy Vân - Viện Nghiên cứu và phát triển TP Huế - đề xuất xây dựng một "Hành lang di sản Đông Dương" (Indo-China Heritage Corridor).

Trong không gian ấy, Hoành Sơn Quan sẽ được "số hóa" toàn diện. Du khách khi đặt chân đến đỉnh đèo có thể sử dụng công nghệ thực tế ảo (AR/VR) để chứng kiến hình ảnh những đoàn biền binh canh gác cửa ải hay lắng nghe những vần thơ ngự chế của Nguyễn Thánh Tổ (Thiệu Trị) vang vọng giữa mây trời. Một tour du lịch bộ hành (trekking) trên tuyến thiên lý cổ với hơn 1.000 bậc đá dẫn từ chân đèo, cạnh đền thờ Mẫu Liễu Hạnh lên đỉnh đèo Ngang sẽ là trải nghiệm văn hóa vô giá.

Sự kết nối liên vùng sẽ biến Hoành Sơn Quan thành cửa ngõ dẫn lối đến Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, sang khu dự trữ sinh quyển Hin Nam No của Lào qua cửa khẩu Cha Lo rồi vươn tới Nakhon Phanom (Thái Lan). Mô hình "Một hành trình - Ba quốc gia - Bốn di sản" hoàn toàn có thể trở thành hiện thực, đưa Hoành Sơn Quan thoát khỏi thân phận "cô đơn" để trở thành mắt xích vàng trên bản đồ du lịch quốc tế.

Tác giả Nguyễn Đức Lộc và Lê Thị Mai An - Bảo tàng Lịch sử TP Huế - cho rằng: "Khi di tích được bảo tồn đúng hướng và được "đánh thức" bằng những giá trị đương đại, Hoành Sơn Quan sẽ tiếp tục hiện diện không chỉ như một chứng nhân của quá khứ mà còn như một nguồn lực văn hóa - du lịch bền vững cho tương lai".

Rời đèo Ngang khi nắng chiều đang nhuộm đỏ những viên gạch vồ cổ kính, chúng tôi tin rằng ngày Hoành Sơn Quan thực sự "trở lại" không còn xa. Bởi giữ gìn những bậc đá, những cổng thành rêu phong ấy chính là giữ gìn biểu tượng của ý chí mở cõi và khát vọng thống nhất ngàn năm của dân tộc.

"Nhìn một cách rộng hơn, câu chuyện Hoành Sơn Quan nhắc chúng ta rằng nhiều di sản quý của đất nước không xuống cấp chỉ vì mưa nắng mà còn vì sự chậm trễ trong tư duy thể chế. Một cửa ải có tuổi đời gần hai thế kỷ, nằm ở nơi "núi đâm ngang ra biển", từng đi vào chính sử, thơ ca và ký ức dân tộc lẽ ra không thể mãi ở tình trạng lưng chừng danh phận.

Đã đến lúc cần một quyết tâm mới: xem Hoành Sơn Quan là di sản liên vùng, liên ký ức và liên trách nhiệm; bảo tồn bằng khoa học, quản trị bằng hợp tác, phát huy bằng tri thức và bằng một tầm nhìn văn hóa đúng nghĩa. Chỉ khi đó Hoành Sơn Quan mới thật sự thoát khỏi thân phận "cổng trời cô đơn" để trở lại đúng vị trí của mình trong bản đồ di sản Việt Nam" - TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao TP Huế.